Mikołaj Sarmat-Szyszłowski (1883-1915), artysta malarz i żołnierz Legionów Polskich. Zarys biografii
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstrakt
MIKOŁAJ SARMAT-SZYSZŁOWSKI (1883-1915), PAINTER AND SOLDIER OF THE POLISH LEGIONS. A BIOGRAPHICAL OUTLINE
In the collection of the historical Museum of the City of Cracow there are two exhibits connected with the painter and graphic artist Mikołaj Sarmat Szyszłowski, who fell during a campaign of the Polish Legions. One exhibit is a drawing by this artist The Post on the Nida River from March, 1915; the other is a portrait of Szyszłowski by Kazimierz Witkiewicz at the beginning of 1916.
All the output of that artist, known to this days consists of seven works. Beside the drawing at the Historical Museum of the City of Cracow, there are two works kept in the National Museum in Cracow; there are also two Easter cards after Szyszłowski design printed by the artist himself at the front in March, 1915. They are in the Jagiellonian Library.
Mikołaj Szyszłowski was born in Kroszyn near Grodno on October 20, 1883. He began his higher education in Vilna and Warsaw, studying thanks to financial support from the Radziwiłłs of Nieśwież. In 1902 he fleed from the Kingdom to Galicia, where, after one year at the Royal Imperial State Technical School, he enrolled at the Academy of Fine Arts, in the atelier of Józef Mehoffer. The drawings in the collection of the National Museum in Cracow date from the period of his studies at the Academy of Fine Arts, 1903-1906. They represent views of demolished Cracow city towers and the Grodzka gate. They are copies of the woodcuts by Koenig that illustrate the book The Guardian of Our Archaelogy by Ambroży Grabowski. The woodctus were based on Jerzy Głogowski’s watercolours from 1802-1809, when the artist participated in the conservation work of gates and towers of Cracow’s fortifications.
Szyszłowski started his political activity early. During the revolution in the Polish Kingdom he organized shooting exercises for a group of artists in Rybniszki in the Ukraine. Suspected of participating in a terrorist organization, he was forced to leave Galicia.
In 1906-1909 he travelled to France, Spain, Portugal, Italy and Switzerland. In 1910 he came back to Cracow and joined the Z.W.C. (Active Struggle Association) and the Riflery Association. A year later he resumed his studies and came back to Mehoffer’s atelier. In 1911-1912, in the Fine Arts Society, he exhibited several lithographs he himself executed during his travel around Europe.
From c. 1911 he was a member of a left-wing student organization called Promień (the Beam). As one of the most active members of the ZWC and the Strzelec (Rifleman) organizations, he took part in the officers’ council in Lvov in 1912, and in the maneuvres of the summer school at Stróża in 1913, were he recruited volunteers to the Riflery Association and organized riflewomen’s divisions. In 1913 Józef Pilsudski appointed him head of the Krzeszowice district of the Riflery Association.
His activities for independence from 1912 and his employment as a drawing teacher in the 5th High School and R. Nowodworski High School could not be reconciled with continuation of his studies. In 1912 Szyszłowski left the Academy.
After the outbreak of the war, Szyszłowski organized a bivouac for over 2,000 riflemen and volunteers who set out for the Kingdom. After he sent out all the rifle divisions, he broke the camp and joined the line on September 21.
In the campaign of 1914 he took part in all its battles — Nowy Korczyn, Laski, Krzywopłoty and Podhale — as commander of the 3rd and after that the 5th infantry batallion. He distinguished himself in the battle of Łowczyki covering the retreat of the brigade’s battalions on the last day of the battle of December 25, 1914.
He was twice promoted in the Legions; in October to second lieutenant and in 1914 to lieutenant. In January 1915 he was elected member of the honorary court of the 1st brigade.
During the brigade’s positional battles in March 1915, Szyszłowski made the drawing The Post on the Nida River, now in the collection of the Historical Museum of the City of Cracow. The drawing realistically depicts military service in the trenches in the vicinity of Pińczów. Humorous Easter cards produced in the Art and Lithograph Workshop of the 5th Batallion, which Szyszkowski established date, from the same time. In May 1915 the artist began publishing the Batallion Veteran trench periodical, addressed to soldiers on the front.
Lieteutenant Mikołaj Szyszłowski fell in an attac of his company in the village of Kozinek near Konary, south-west of Sandomierz, on May 21, 1915. In Independent Poland he was postumously awarded the Virtuti Militari Cross and the Cross of Independence.
Bibliografia
1. Kazimierz Witkiewicz, Portret por. Mikołaja Szyszłowskiego, rys. węglem na tekt., 87,0 x45,0 cm, nr inw. MHmK 2619/VIII. Rysunek podarowała do zbiorów Muzeum p. Danuta Dzielińska, artystka rzeźbiarka, córka legionowego artysty Kazimierza Dzielińskiego.
2. Mikołaj Szyszłowski, Placówka nad Nidą, rys. kol. kredk. na pap. naklej, trwale na tekt., 11,0 xl0,4 cm (19,0 x20,0 cm), nr inw. MHmK 1036/III. Rysunek przekazano do zbiorów Muzeum w r. 1953 z Archiwum Akt Dawnych w Krakowie. W okresie międzywojennym był własnością żony artysty Marii Aleksandrowiczowej. Wystawiany był dwukrotnie: w 1934 r. we Lwowie (Kat. wystawy „Legiony w sztuce”, Lwów 1934, poz. 215) i w r. 1988 w Krakowie (Wystawa „Do Ciebie Polsko... W 70 rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości. Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Historyczne m. Krakowa, listopad- grudzień 1988)
3. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady, Warszawa 1934, s. 514; W. Cygan, Słownik biograficzny oficerów Legionów Polskich, Warszawa 1992, s. 107. Inną datę dzienną urodzin Szyszłowskiego — 19 października zawierają
dokumenty Akademii Sztuk Pięknych, por. Materiały dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 1895-1939 oprac. E. Dutkiewicz, J. Jeleniewska-Slesińska Slesiński. Wrocław—Warszawa—Kraków 1969, s. 411.
4. B. Lubicz-Zahorski, Porucznik Sarmat (Mikołaj Szyszłowski), „Wiadomości Polskie” 1915 nr 38-39, s. 11; S.p. Por. Sarmat — Mikołaj Szyszłowski, „Panteon Polski” 1924 nr 3, s. 8.
5. S.p. Por. Sarmat — Mikołaj Szyszłowski..., s. 8.
6. Według innych źródeł Szyszłowski został z gimnazjum wydalony za działalność w organizacjach niepodległościowych młodzieży szkolnej. „Bohaterom narodowym w hołdzie. Tym, którzy odeszli..., Lwów 1936, s. 237; T. Seweryn, Sztuki Legionów (z powodu Historycznej wystawy Legionów Polskich w Krakowie 1934 r.), „Sztuki Piękne” R.X: 1934 nr 9, s. 334.
7. Wykaz uczniów zapisanych do c.k. Państwowej Szkoły Przemysłowej w roku szkolnym 1902/1903, (w:) Piętnaste sprawozdanie c.k. Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie ogłoszone z końcem roku szkolnego 1902/1903 w Krakowie, Kraków 1903, s. 59, poz. 220.
8. Szyszłowski studiował na Akademii z przerwą w 1. 1906-1911. Uczęszczał w latach: 1903/1904 (sem. I i II), 1904/1905 (sem. I i II), 1905/1906 (sem. I), a następnie w 1. 1911/1912 (sem. I i II), 1912/1913 (sem. I). Cały czas był uczniem Mehoffera. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych..., s. 411.
9. Nekrolog por. Mikołaja Szyszłowskiego (tekst Kazimierza Witkiewicza), Centralne Archiwum Wojskowe (C.A.W.), sygn. 120.1.323.
10. Tamże.
11. A. Grabowski, Dawne zabytki miasta Krakowa, Kraków 1850, s. 44.
12. Mikołaj Szyszłowski, Baszta murarzy, rys. węglem, 36,5 x25,6 cm, sygn. po pr. u d.: „M.S.”, nie dat., nr imw. MNK Ew. III/Rys/5478; Baszta murarzy, rys. węglem, 26,6 xl7,4 cm, nie sygn., nie dat., nr inw. MNK Ew III/Rys/5482.
13. Mikołaj Szyszłowski, Baszta Rymarzy, rys. węglem, 36,5 x25,2 cm, sygn. po pr. u d.: „SM” (monogram wiązany), nie dat., nr inw. MNK Ew. III/Rys/5480.
14. Mikołaj Szyszłowski, Brama Grodzka, rys. węglem, 36,5 x25,3 cm, sygn. po pr. u d.: „SM” (monogram wiązany), nie dat. nr inw. MNK Ew. III/Rys/5479.
15. A. Grabowski, Skarbniczka naszej archeologii, Lipsk 1854, il. 1-3 tbl. I, s. nlb; J. Muczkowski, Dawne warownie krakowskie, „Rocznik Krakowski” R XIII: 1911, s. 1.
16. A. Grabowski, Skarbniczka naszej archeologii..., s. 2; Polski Słownik Biograficzny (PSB) Wrocław—Kraków—Warszawa T. VIII: 1959-1960, s. 112-113 (S. Łoza).
17. Wygląd krakowskich fortyfikacji utrwalił także w rysunkach Józef Brodowski (1781-1853), który był świadkiem ich wyburzania. W MHmK znajduje się ok. 230 rysunków artysty z widokami starego Krakowa.
18. Aleksander Płonczyński (1820-1858) wykonał w r. 1847/48 widoki 35 bram i baszt z fragmentami murów obronnych Krakowa, wg akwarel Jerzego Głogowskiego. Rysunki zamówił prawdopodobnie Ambroży Grabowski do książki „Dawne zabytki miasta Krakowa”, w której sporo miejsca poświęcił fortyfikacjom miejskim. Z nieznanych powodów Grabowski zrezygnował z rysunków Płonczyńskiego, zamieszczając w książce jedynie dwie akwaforty Kajetana Wincentego Kielisińskiego. Rysunki Płonczyńskiego znalazły się w kolekcji Józefa Friedleina, a obecnie są własnością Muzeum Historycznego m. Krakowa (rys. oł. na kartonie o wym. 53,0 x78,0 cm, po 1. u d. napis: „Rysował Aleksander Płonczyński podług konturów Jerzego Głogowskiego”, pośrodku: „Dawne zabytki Miasta Krakowa”, po pr.: „Wydal Józef Czech/Księgarz w Krakowie/z Tekstem Ambr. Grabowskiego” — przekreślone, MHmK nr inw. 73/VIII.
19. A. Grabowski, Dawne zabytki miasta Krakowa, Kraków 1850, s. nlb po s. 22 — dwie akwaforty odb. z jednej płyty: Brama Nowa, sygn. i dat. u d. po pr.: „K. rob. aqf. 1842 w Kurn.” ozn. po 1.: „J. Głogowski rys. 1802.” i Brama Sławkowska, sygn. i dat. u d. po pr.: „K.W.K, r. aqf. 1842 w Kurniku”, ozn. po 1.: Jerzy Głogowski rys. 1902”.
20. Głogowski przeniósł się w r. 1809 do Lwowa. Cykl 40 akwarel przedstawiających bramy, i baszty fortyfikacji Krakowa nabył, wraz z innymi pracami artysty Jan Gwalbert Pawlikowski do swych zbiorów w Medyce. Polski Słownik Biograficzny, Wrocław—Kraków—Warszawa, T. VIII: 1959-1960, s. 112-113. Widoki baszt i bram miejskich Krako-wa rysowanych i malowanych przez Głogowskiego posiada też Muzeum Historyczne m. Krakowa.
21. J. Muczkowski, Dawne warownie krakowskie..., s. 1-48 Muczkowski zamieścił 40 widoków Głogowskiego, repr.
20. z nich w kolorze.
22. Seria „Dawne warownie krakowskie podług akwarel Jerzego Głogowskiego z r. 1809”, wyd. przez Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, druk. w drukarni Anczyca w Krakowie z klisz 3-barwn. T. Jabłońskiego i spółki w Krakowie, b.r.w. W MHmK przechowywane są egzemplarze pocztówek, nr inw. MHmK 1416/K/VIII.
23 B. Lubicz-Zahorski, Porucznik Sarmat..., s. 11.
24. Tamże.
25. Dar złożony został 7 maja 1904 r., nr dz. podawczego 1330. Album „Kraków w obrazkach” wyd. w księgarni J. Czecha, lit. kredką, MNK nr inw. 132 527. Album zawiera 11 widoków przedstawiających: Kaplicę Zygmuntowską w kate- drze krakowskiej, widok z Zamku na górę św. Bronisławy, Kaplicę Potockich w katedrze wawelskiej, Teatr w Krakowie, Kościół św. Katarzyny na Kazimierzu, grób Jana III w katedrze wawelskiej, Collegium Maius, Sukiennice i Kościół NМРаnny, Obserwatorium i Ogród Botaniczny, Zamek Królewski, Bramę Floriańską oraz dwie plansze z mapami: Okręgu Wolnego Miasta Krakowa i miasta Krakowa.
Informację o darze złożonym w Muzeum Narodowym przez Mikołaja Szyszłowskiego zawdzięczam p. mgr Elżbiecie Baran, Głównemu Inwentaryzatorowi MNK, której wyrażam za to serdeczne podziękowanie.
26. J, Pająk, Organizacje bojowe partii politycznych w Królestwie Polskim 1904-1911, Warszawa 1985; także J. Pająk, Organizacje bojowe P.P.S. (1904-1908), Warszawa 1975.
27. W 1905 r., w okresie rozkwitu rewolucji, przeprowadzono we wszystkich guberniach Królestwa Polskiego, Litwy i Ukrainy (gł. gub. kijowskiej) aż 1441 akcji bojowych, a w r. 1906, w okresie opadania fali rewolucji — 1090. J. Pająk, Organizacje bojowe partii politycznych..., s. 140-141.
28. B. Lubicz-Zahorski. Porucznik Sarmat...
29. S.p. Por. Sarmat — Mikołaj Szyszłowski, „Panteon Polski” 1924 nr 3, s. 8.
30. B. Lubicz-Zahorski, Porucznik Sarmat..., s. 11.
31 Tamże; Nekrolog Mikołaja Szyszłowskiego..., C.A.W. 120.1.323; Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych..., s. 372.
32. B. Lubicz-Zahorski, Porucznik Sarmat..., s. 11.
33. Nekrolog Mikołaja Szyszłowskiego..., C.A.W. 120.1.323.
34. B. Lubicz-Zahorski, Porucznik Sarmat..., s. 11; S.p. Por. Sarmat — Mikołaj Szyszłowski..., s. 8.
35. B. Lubicz-Zahorski. Porucznik Sarmat..., s. 11.
36. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych..., s. 411.
37. Tamże.
38. Katalog Nieustającej Wystawy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, czerwiec 1911, Kraków 1911, poz. 90.
39. Katalog Nieustającej Wystawy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, luty — marzec 1912, Kraków 1912, poz. 113-115.
40. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych..., s. 411
41. Nekrolog Mikołaja Szyszłowskiego..., C.A.W. 120.1.323. 42 Tamże.
43. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady..., s. 514; K. Zamorski, Wspomnienia o Związkach Strzeleckich 1908-1914 „Wiarus” 1919 z. 31 z dn. 4 VIII, s. 164; Bohaterom narodowym w hołdzie... s. 237.
Po utworzeniu Zw. Strzeleckiego, Z.W.C. pozostał, aż do wybuchu wojny, tajnym, zakonspirowanym ośrodkiem dyspozycyjnym, na czele którego stał Komendant Główny (Józef Piłsudski), mający szefa sztabu (Kazimierza Sosnkowskiego) i Radę Przyboczną.
44. Wyraźna radykalizacja poglądów młodzieży w Galicji nastąpiła pod wpływem rewolucji 1905 r. i strajku szkolnego w Królestwie Polskim. Po 1905 r. napłynęła do Krakowa olbrzymia fala młodzieży (do szkół średnich i wyższych), która, co zauważyli już współcześni, zmieniła atmosferę szkół i uczelni, aktywizując młodzież galicyjską, znacznie mniej wyrobioną politycznie. Na samym tylko Uniwersytecie Jagiellońskim w 1. 1905-1914 2615 studentów zza kordonu. Ąnkieta przeprowadzona w 1910 r. pozwoliła na stwierdzenie, że „młodzież z Królestwa zajmuje się bardziej sprawami polityczno-społecznymi i jest elementem bardziej ruchliwym”. Cechu- je ją też przewaga radykalnych poglądów. I tak np. z PPS sympatyzowało 58,4% młodzieży z Królestwa, a tylko 2,3%
z Galicji (cytat i dane wg. M. Francie, Postępowe organizacje studenckie w Krakowie 1895-1914. w: Postępowe tradycje młodzieży akademickiej w Krakowie, oprac. H. Dobrowolski, M. Francie, S. Konarski. Kraków 1962, s. 91-92).
45. O przynależności Szyszłowskiego do krakowskiego „Promienia” wspomina Roman Starzyński, wówczas student filozofii na UJ i jeden z czołowych działaczy tej organizacji, członek tzw. Wydziału, tj. władz stowarzyszenia. R. Starzyński, Cztery lata wojny w służbie Komendanta. Przeżycia wojenne 1914-1918. Warszawa 1937, s. 123; Raporty policji krakowskiej O życiu politycznym i ideowym młodzieży na Uniwersytecie Jagiellońskim z lat 1908-1913. Oryginały i kopie. BJ 6400 k. 20.
46. Tamże. „Promień”, stowarzyszenie młodzieży polskiej postępowej kształcącej się w wyższych zakładach naukowych w Krakowie, zostało zatwierdzone reskryptem c.k. Namiestnictwa we Lwowie, z dn. 29 czerwca 1910 r., nr XIII/2330/2. BJ 6400, k. 20.
47. Deklaracja z września 1910 przedrukowana w „Naprzodzie” 1910 nr 225 z dn. 1 X. Wycinek w BJ 6400 k. 19.
48. BJ 6400, k. 37, 64 i in. Józef Piłsudski, na zebraniu 2 lutego 1911 r., wygłosił odczyt pt. „W przededniu rewolucji w 1905 r.”, a w dniu 1 grudnia 1911 r., odczyt na temat powstania listopadowego.
49. Na zebraniu „Promienia” 6 grudnia 1912 (?) r. jednogłośnie został uchwalony wniosek „by Promień szerzył wśród akademickiej młodzieży potrzebę kształcenia się fizycznego i zajął się agitacją, mającą na celu wciąganie młodzieży do drużyn strzeleckich”, BJ 6400, k.66.
50. „Młodzież polska jasno powinna zdać sobie sprawę, że obowiązkiem jej jest wejść w lud wieśniaczy i robotniczy, zorganizować go zbrojnie i utworzyć gotowe do walki kadry i wypędzić z ziemi polskiej najazd...” — powiedział Tadeusz Szpotański w odczycie pt. „zadania młodzieży polskiej postępowej niepodległościowej”, wygłoszonym na zebraniu „Promienia” 19 października 1912 r. BJ 6400, k. 46.
51. R. Starzyński, Cztery lata wojny w służbie Komendanta..., s. 22.
52. Tamże, s. 30.
53. Tamże, s. 15 8; Statut „Promienia”, BJ 6400, k. 21-24.
54. Na odczyty i spotkania wstęp był wolny, natomiast zebrania członków „Promienia” miały charakter poufny i były zamknięte dla osób nie zrzeszonych. BJ 6400, k. 30.
55. Por. fot. 1 i 3, tabi. II, (w:) T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady..., po s. 8. Na fot. nr 1 Mikołaj Szyszłowski widoczny jest jako pierwszy po lewej; Na fot. nr 3 jako drugi od prawej, w górnym rzędzie.
56. B. Lubicz Zahorski, Porucznik Sarmat... s. 11.
57. Bohaterom narodowym w hołdzie..., s. 238
58. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych..., s. 411.
59. Nie zachowały się żadne spisy uczestników szkoły instruktorów „Strzelca” w Stróży. W okresie międzywojennym listę kursantów usiłował odtworzyć Zygmunt Zygmuntowicz, opierając się na raportach policji nowatorskiej. Z. Zygmuntowicz, Szkoła instruktorów Strzelca w Stróży 1913. „Panteon Polski” 1924 nr 46-47, s. 3, nr 49, s. 6.
60. Ta unikalna fotografia znajduje się w albumie żony Mikołaja Szyszłowskiego, Marii 1° voto Szyszłowskiej, 2° voto Aleksandrowiczowej, przekazanym po jej śmierci, ok. r. 1978 przez płk. Henryka Bezega, kpt. Krystianowi Waksmundzkiemu, zastępcy Komendanta Naczelnego Związku Legionistów Polskich, któremu, za udostępnienie tej cennej pamiątki, wyrażam serdeczne podziękowanie.
61. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady... fot. 3, tabi. I, po s. 8.
62. St. Falkiewicz, U por. Sarmata-Szyszłowskiego. „Ilustrowany Tygodnik Polski” R.I: 1915 nr 17, s. 268; Bohaterom narodowym w hołdzie..., s. 237.
63. Bohaterom narodowym w hołdzie..., s. 237.
64. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1913, Lwów 1913, s. 620.
65. Mikołaj Szyszłowski mianowany został zastępcą nauczyciela na podstawie rozp. z dn. 18 września 1912r., nr L 15 835/1V. Przysięgę słowną złożył 27 września 1912 r. Uczył rysunków w kl. I-VIII, mając 20 godz. tygodniowo. Sprawozdanie dyrektora c.k. Gimnazjum Nowodworskiego czyli św. Anny w Krakowie za rok szkolny 1913. Kraków 1913, s. 20 i 22, APKr 2998; por. także Katalog klasyfikacyjny c.k. Gimnazjum Nowodworskiego z roku szkolnego 1912/1913, APKr GLN 173; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii... na rok 1913, s. 618.
66. Katalogi klasyfikacyjne Gimnazjum Nowodworskiego z lat szkolnych 1907/1908, 1908/1909, 1909/1910, 1910/1911, 1911/1912, APKr GLN 168, 169, 170, 171, 172.
67. J. Dobrzycki, Z lat przełomowych (okruchy wspomnień), w: Pół wieku wspomnień uczniów gimnazjum im. B. Nowodworskiego (św. Anny) w Krakowie, Kraków 1938, s. 209.
68. Tamże.
69. Były to: pawilon główny, pergola, pawilon rekreacyjny mieszczący restaurację, teatr i kawiarnię, piwiarnia, dworek podmiejski, dom rękodzielnika, dom robotnika i zagroda włościańska. M. Zientara, Wystawa architektury i wnętrz w otoczeniu ogrodowym w Krakowie 1912 r., „Krzysztofory”. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego m. Krakowa 1990 nr 18, s. 100-110.
70. R. Starzyński, Cztery lata wojny w służbie Komendanta..., s. 31.
71. Prof. Wacław Tokarz opisując prace Polskich Drużyn Strzeleckich w pierwszych tygodniach wakacji 1914 r. tak określał nastroje i stan przygotowania do wojny polskich organizacji wojskowych: „O wojnie nie myślało się wówczas wcale. Wprawdzie od czasu morderstwa w Sarajewie wiedzieliśmy napewno, że jest ona tylko kwestią czasu, ale lata ubiegłe przyzwyczaiły nas do dużej cierpliwości i niedowiarstwa w tym względzie. I tak myśleli wówczas wszyscy, nie wyłączając nawet bezpośrednich kierowników ruchu wojskowego. Wiem z pewnością, że i dla nich wybuch wojny był zupełną niespodzianką, która przerwała im rozpoczęte kursy wojskowe lub wywczasy wakacyjne”. W. Tokarz, Z czasów mobilizacji Polskich Drużyn Strzeleckich, w: Legiony na polu walki. Działania pierwszego pułku Legionów na lewym brzegu Wisły w sierpniu i wrześniu 1914 roku. Relacje uczestników, Piotrków 1916, s. 44.
72. Polskie Drużyny Strzeleckie prowadziły mobilizację w swoim lokalu przy ul. Dolnych Młynów.
73. O obecności Szyszłowskiego w Oleandrach w pierwszych dniach sierpnia wspomina J. Dobrzycki: „W Oleandrach zapisują do polskiego wojska! Zgłosiło się już kilkunastu starszych kolegów z naszego gimnazjum. Są tam z nimi prof. Kapałka [Kazimierza Kapałka, czł. krak. „Strzelca”, ranny pod Gruziatynem na Wołyniu, zm. 15 VI 1916 r. w szpitalu w Chełmie — przyp. aut.] i profesor od rysunków Szyszłowski. Ten jest nawet jakąś dużą szarżą i wszyscy mu salutują i nazywają „obywatelem Sarmatem”. J. Dobrzycki, Z lat przełomowych (okruchy wspomnień)..., op. cit., s. 211.
74. Był to skład mobilizacyjny przy komendzie żandarmerii krajowej. Wyr... [Tadeusz Wyrwa Furgalski], Z dziejów mojego batalionu, w: Legiony na polu walki..., s. 174.
75. M. Norwid-Neugebauer. Decyzja Komendanta w sierpniu 1914 r., W: W czterdziestolecie wymarszu Legionów. Zbiór wspomnień, Londyn 1954, s. 21.
76. 7 sierpnia 1914 r. wyruszył z Krzeszowic oddział liczący 375 żołnierzy pod komendą Norwida Neugebauera; w nocy z 10 na 11 sierpnia — baon złożony z trzech kompanii (392 ludzi) pod komendą Wyrwy Furgalskiego; w nocy z 11 na 12 sierpnia — batalion Kordiana Monasterskiego; w nocy z 12 na 13 sierpnia tzw. pułk pod komendą Ryszarda Trojanowskiego, liczący ok. 1100 żołnierzy. S. Pomarański, Pierwsze dnie (ze wspomnień), w: Legiony na polu walki..., s. 76; Cz. Jarnuszkiewicz, Potyczka pod Brzegami, w: Legiony na polu walki..., s. 103; Wicz [Julian Stachiewicz], Z opowiadań oficera sztabowego, w: Legiony na polu walki..., s. 157-158; T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady..., s. 32, 42 i in.
77. Po utworzeniu 16 sierpnia 1914 r. Naczelnego Komitetu Narodowego i powołaniu do życia Legionów Polskich, dalsze formowanie oddziałów w Krakowie znalazło się w gestii Komendanta Legionów Polskich gen. Rajmunda Baczyńskiego.
78. St. Falkiewicz, U por. Sarmata-Szyszłowskiego, „Ilustrowany Tygodnik Polski” 1917 nr 17, s. 268.
79. Tamże.
80. Tamże.
81. Tamże.
82. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady..., s. 46-47.
83. St. Falkiewicz, U por. Sarmata-Szyszłowskiego..., s. 268; T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady..., s. 47.
84. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady..., s. 82
85. Polska Organizacja Narodowa (PON) utworzona została 5 IX 1914 r. na terenach Królestwa zajętych przez wojska austriackie i niemieckie. Zadaniem PON była propaganda niepodległościowa i werbunek ochotników do oddziałów Piłsudskiego. PON tworzyli najbardziej zaufani ludzie Komendanta. 12 X 1914 r. wysłał Piłsudski z Jakubowic oddział 119 ludzi („instruktorów”) pod dowództwem por. Swiatopełka-Jaworowskiego w kierunku Kielce—Zagłębie— -Częstochowa w celach werbunkowych. Prawdopodobnie w tej grupie był ppor. Szyszłowski, mający jeszcze z czasów przedwojennych doświadczenia w pracy werbunkowej. Por. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady..., s. 82.
86. Bohaterom narodowym w hołdzie..., s. 238; W. Cygan Słownik biograficzny oficerów Legionów Polskich...s. 107.
87. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady..., s. 236-237.
88. A. Dobrodzicki, Łowczówek, w: Z bojów brygady Piłsudskiego 1914—1915, Kraków 1915, s. 65.
89. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady..., s. 252.
90. M. Dąbrowski, Różaniec życia i śmierci. Opowiadaniu z cyklu „Żołnierz 1 Brygady” zebrane na dziesięciolecie czynu legionowego, Zamość 1924, s. 17.
91. L. Rudka, Moja służba w sanitariacie 2 Brygady Legionár Polskich, w: Karabin i nosze. Wspomnienia lekarzy i farmaceutów z lat 1914—1920. Warszawa 1936, T.I, s. 95.
Walki w komitecie maramoroskim na Węgrzech trwały od 6 do 11 października 1914 r. Oddziały 2 brygady walczyły z 1 i 2 dyw. kozacką, które przez przełęcze Karpat wdarły się na Węgry. H. Lewartowski, B. Pochmarski, J.A Teslar, Szlakiem bojowym Legionów. Krótki zarys organizacji i dziejów 2 Brygady Legionów Polskich w Karpatach, Galicji i na Bukowinie, Lwów 1915, s. 56.
92. M. Dąbrowski, Różaniec życia i śmierci..., s. 17. Znane jest zdjęcie Szyszłowskich, robione zimą 1915 r. w Kętach, z Sarmatem siedzącym na koniu i stojącą obok, ubraną w kożuszek Marią. Ilustrowana Kronika Legionów Polskich 1914-1918, oprac. R. Quirini, St. Librewski, Warszawa 1936. s. 8, fot. 4.
93. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady..., s. 263; F. Składkowski, Moja służba w brygadzie. Pamiętnik połowy, Warszawa 1990, s. 86. Ostatecznie kpt. Herwin musiał ustąpić i od kwietnia 1915 r. baon zmieniał miejsca postoju.
94. F. Składkowski, Moja służba w brygadzie..., s. 85.
95. Tamże, s. 100. Pocztówka ta znajdowała się w zespole dokumentów dotyczących Legionów Polskich. BJ sygn. 75 62 21.
96. Pocztówka w zbiorach p. Janusza Adamczyka, a także w Zbiorach Graficznych Biblioteki Jagiellońskiej (bez nr inw.)
97. F. Składkowski, Moja służba w brygadzie..., s. 121.
98. Andrzej Korzeniowski (1892-1931), art. mal. Od 1912 r. należał do PDS. W Legionach był szefem kancelarii sztabu I brygady, oficerem pesonalnym i operacyjnym. Encyklopedia Wojskowa T. IV; Warszawa 1934, s. 527.
99. 3 pułk piechoty I brygady (zwany też 7 pułkiem piechoty Legionów Polskich) utworzony został rozkazem Józefa Piłsudskiego z dn. 11 maja 1915 r. W jego skład weszły samodzielne baony V i VI oraz 3 oddz. karabinów maszynowych. Dowódcą pułku został mjr Mieczysław Ryś Trojanowski. Piłsudski utworzył pułk bez zgody AOK. Istniał on więc nieformalnie i aż do jego rozwiązania jesienią 1916 r. nie był uznawany przez AOK.
100. W skład grupy płk. Mietzla wchodził 8 pp złożony z kompanii czeskich i dwa baony I brygady — V/3 pp i III/1 pp, które miały być odwodem grupy. Tworzenie grup operacyjnych do wypełnienia określonych zadań bojowych było częstą praktyką w c.k. armii. Formowano je ad hoc z oddziałów różnych jednostek taktycznych. Obydwie brygady Legionów (a od jesieni 1915 r. także III brygada) były ustawicznie rozrywane i oddawane pod komendę różnych c.k. generałów i pułkowników. Te praktyki Austriaków powodowały ciągłe napięcia między wyższymi dowódcami Legionów a Komendą LP, która zezwalała na ciągłe wyjmowanie z pod jej rozkazów poszczególnych pułków i batalionów.
101. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady..., s. 295.
102. St. Falkiewicz, U por. Sarmata-Szyszłowskiego… s. 268.
103. Ze wszystkich ocalałych i zdolnych do dalszej służby żołnierzy udało się sformować dwie kompanie. Nowym dowó-baonu został kpt. Józef Olszyna Wilczyński. Baon prze- szedł pod rozkazy mjr Śmigłego, który objął dowodzenie nad oddziałami legionowymi walczącymi w grupie płk. Mietzla (III/1 pp, V/3, 3 szw. kaw.).
104. B. Lubicz-Zahorski, Porucznik Sarmat..., s. 12
105. Tamże, s. 12-13.
106. J. Kaden-Bandrowski, Bitwa pod Konarami, Kraków 1915, s. 38.
107. Tamże.
108. F. Składkowski, Moja służba w brygadzie..., s. 145.
109. Por. mapa sztabowa rejonu Konar, repr. w: T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady..., fot. 62 po
292; tamże, mapka sytuacyjna bitwy pod Konarami w dn. 23-26 V 1915, szkic nr 64, s. 299; szkic nr 10. Walki 3-go szwadronu pod Kozinkiem 20-22 V 1915, w: J. Smoleński, Historia 1 Pułku Ułanów Legionów Polskich Beliny im. Józefa Piłsudskiego. Część II. rok 1915, „Beliniak”, Londyn 1959 nr 10, s. 15.
110. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady…, s. 296.
111. Napięta sytuacja, jaka wytworzyła się 19 maja na styku obydwu korpusów, zmusiła komendanta Piłsudskiego do sięgnięcia po ostatnie rezerwy brygady — spieszoną kawalerię. Do wsparcia walczącego pod Kozinkiem III baonu 1 pp kpt. Wacława Scevoli Wieczorkiewicza, pozostającego w niepewnym sąsiedztwie batalionów 8 pp, wyznaczony został 3 szwadron por. Janusza Głuchowskiego. Jego zadaniem było ubezpieczenie obydwu skrzydeł III baonu. J. Smoleński, Histo-ria 1 Pułku Ułanów Legionów Polskich..., „Beliniak”, Londyn 1959 nr 10, s. 13-14.
112. Tamże, s. 16.
113. Tamże.
114. Tamże.
115. B. Lubicz-Zahorski. Porucznik Sarmat..., s. 12.
116. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady..., s. 514, Bohaterom narodowym w hołdzie..., s. 238; W. Cygan, Słownik biograficzny oficerów Legionów Polskich..., s. 107. 117 Wymienionych w tekście autolitografii wystawianych w TPSP w r. 1911 i 1912 nie udało się odnaleźć. Nie jest znane także miejsce przechowania dwóch rysunków Szysz- łowskiego prezentowanych na wystawie „Legiony w sztuce” we Lwowie w r. 1934, które były własnością żony artysty. Por. Katalog wystawy „legiony w sztuce” TPSP marzec- kwiecień 1934, Lwów 1934, poz. 216, 217.
118. Do artystów o dużym talencie wojskowym, którzy jednak nie przerwali pracy artystycznej należeli np. Włodzimierz Konieczny, Wilhelm Wilk-Wyrwiński czy Kajetan Soplica-Stefanowicz.
119. Ilustrowana Kronika Legionów Polskich 1914-1918, oprac. E. Quirini, St. Librewski, Warszawa 1936, s. 33, fot. 12.
120. Katalog wystawy dzieł sztuki „Legiony Polskie” marzec- -kwiecień 1916, Kraków 1916, poz. 502.
Portret wystwiany był także w Krakowie w r. 1934. Por. Katalog Historycznej Wystawy Legionów Polskich w Muzeum Narodowym w Krakowie sierpień 1934, Kraków 1934, poz. 88.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
