O starszych i nowszych frazeologizmach z komponentami żyletka i żyleta
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.41.06Słowa kluczowe:
frazeologia, komponenty frazeologizmów, warianty frazeologizmów, leksykografiaAbstrakt
ABOUT OLDER AND NEWER PHRASEOLOGISMS WITH THE COMPONENTS ŻYLETKA AND ŻYLETA
The authors of this article present approximately 20 phraseologisms with the components żyletka and żyleta (‘razor blade’). Their history begins in the interwar period (ostry jak żyletka (‘as sharp as a razor blade’)). Immediately after World War II, the term na żyletki (‘for scrap metal’) appeared, while the phraselogisms with the componet żyleta appeared only in the second half of the 20th century. Among the phraseologisms discussed, defining expressions predominate, with verb phrases being less common, and noun expressions and phrases being the rarest. All phrases belong to the colloquial register of Polish; a few represent various sociolects (criminal, card, youth, photography), while the term na żyletki has migrated from the naval sociolect into general Polish. Today, the term na żyletki appears in Polish in many meanings, evolving from the meaning ‘within a short (spatial) distance’. The high turnout during the 2025 presidential election contributed to the popularity of one of these meanings ‘with a slight difference.’ Only a small part of the collection of phraseologisms analysed in the article was recorded in general and specialised dictionaries of the Polish language.
Pobrania
Bibliografia
Bańko M., 2002, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa.
View in Google Scholar
Bańko M., 2004, Słownik porównań, Warszawa.
View in Google Scholar
Czeszewski M., 2006, Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa.
View in Google Scholar
Dzienisiewicz D., Graliński F., Świetlik K., 2018, System Odkrywka jako innowacyjne narzędzie informatyczne do badania polskiej leksyki potocznej. Przykłady zastosowania, [w:] A. Piotrowicz, M. Witaszek-Samborska, K. Skibski (red.), Kultura komunikacji potocznej w językach słowiańskich, „Kultura Komunikacji Językowej”, 5, Poznań, s. 35–49. Fliciński P., 2012, Wielki słownik frazeologiczny, Poznań.
View in Google Scholar
Graliński F., 2019, Against the Arrow of Time. Theory and Practice of Mining Massive Corpora of Polish Historical Texts for Linguistic and Historical Research, Poznań.
View in Google Scholar
Graliński F., Dzienisiewicz D., Wierzchoń P., 2017, U bram lingwistycznej szczęśliwości, czyli kulisy projektu Odkrywka: cyfrowe zasoby kultury jako źródło mas danych językowych, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Sociologica” IX, t. 1, s. 51–62, https://doi.org/10.24917/20816642.9.1.3.
View in Google Scholar
Graliński F., Wierzchoń P., 2018, Odkrywka, czyli leksykografia diachroniczna live, [w:] M. Bańko, H. Karaś (red.), Między teorią a praktyką. Metody współczesnej leksykografii, „Biblioteka Prac Filologicznych (2018)”, t. 1, Warszawa, s. 59–69, https://doi.org/10.31338/uw.9788323535492.
View in Google Scholar
https://pl.wikipedia.org/wiki/King_Camp_Gillette (dostęp: 4 II 2026).
View in Google Scholar
Kieraś W., Marciniak M., Łaziński M., Woliński M., Bojałkowska K., Eźlakowski W., Kobyliński Ł., Komosińska D., Krasnowska-Kieraś K., Rudolf M., Tomaszewska A., Wołoszyn J., Zawadzka-Paluektau N., 2025, Korpus Współczesnego Języka Polskiego. Dekada 2011–2020, „Język Polski” V, z. 2, s. 5–20, doi: https://doi.org/10.31286/JP.001055.
View in Google Scholar
Kopaliński W., 1996, Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych, Warszawa.
View in Google Scholar
Lewicki A.M., Pajdzińska A., 2001, Frazeologia, [w:] J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Lublin, s. 315–333.
View in Google Scholar
Müldner-Nieckowski P., 2003, Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa.
View in Google Scholar
Pęzik P., 2020, Budowa i zastosowania korpusu monitorującego MoncoPL¸ „Forum Lingwistyczne” 7, s. 133–150, http://doi.org/10.31261/FL.2020.07.11.
View in Google Scholar
Piela A., 2025, Polszczyzny powyborcze nabytki językowe, „Poradnik Językowy” z. 8, s. 99–108, http://doi.org/10.33896/PorJ.2025.8.7.
View in Google Scholar
Przepiórkowski A., Bańko M., Górski R.L., Lewandowska-Tomaszczyk B. (red.), 2012, Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, Warszawa.
View in Google Scholar
PSWP: H. Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 50, Poznań 2005.
View in Google Scholar
Roszak M., 2013, Grubość i chudość w polszczyźnie, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” VIII, s. 265–275.
View in Google Scholar
Słownik slangu i mowy potocznej, [on-line:] https://www.miejski.pl (dostęp: 6 XI 2025).
View in Google Scholar
Stępniak K., 1993, Słownik tajemnych gwar przestępczych, Londyn.
View in Google Scholar
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar
WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego PAN, [on-line:] https://wsjp.pl (dostęp: 6 XI 2025).
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Piotrowicz-Krenc, Małgorzata Witaszek-Samborska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
