Analiza historyczna pierwszych wzmianek o kołtunie w literaturze polskiej
DOI:
https://doi.org/10.12797/AHiFM.89.2025.89.06Słowa kluczowe:
kołtun, plica polonica, Jan Długosz, Marcin Kromer, Joachim Pastorius de Hirtenberg, Vopiscus Fortunatus PlempiusAbstrakt
W artykule podjęto problematykę źródeł historycznych dotyczących genezy kołtuna (łac. plica polonica) i zweryfikowano powtarzany w literaturze błąd, jakoby pierwsze wzmianki o tej chorobie miały znaleźć się w kronikach Jana Długosza i Marcina Kromera, w kontekście najazdów tatarskich na Polskę w XIII w. Opierając się na analizie tekstów źródłowych, wykazano, że ani Długosz, ani Kromer nie wspominają o kołtunie, lecz jedynie o zarazach spowodowanych skażeniem wody przez Tatarów. Zrekonstruowano genezę tego błędnego poglądu, wskazując na twórczość Joachima Pastoriusa de Hirtenberga i Vopiscusa Fortunatusa Plempiusa jako pierwotne źródła nieporozumienia, które następnie utrwaliło się w historiografii medycznej i popularnej. Artykuł ukazuje, jak fałszywe przypisania mogą przenikać do literatury naukowej, oraz stanowi próbę ostatecznego sprostowania mitu o tatarskim pochodzeniu kołtuna.
Bibliografia
[1] Matecki T.T., Rady i nauki starego lekarza dla nielekarzy, Nakładem Jana Konstantego Żupańskiego, Poznań (Polska) 1867.
[2] Winkowski M., Gdy Polacy nosili dredy. Kołtun – historia prawdziwa, Promohistoria (Histmag.org), Warszawa (Polska) 2019.
[3] Osorio C., Fernandes K., Guedes J. i wsp. Plica polonica secondary to seborrheic dermatitis. Acad Dermatol Venereol, 2015, 30(11), 134–135. DOI: https://doi.org/10.1111/jdv.13411
[4] Thappa D., Ghodake N., Singh N., Plica neuropathica (polonica): Clinical and dermoscopic features. Indian J Dermatol Venerol Leprol, 2013, 79(2), 269. DOI: https://doi.org/10.4103/0378-6323.107674
[5] Joshi R., Singh S., Plica neuropathica (Plica polonica) following Azathioprine-induced pancytopenia. Int J Trichol, 2010, 2(2), 110. DOI: https://doi.org/10.4103/0974-7753.77523
[6] Suresh Kuma P., Rajmohan V., Plica neuropathica (polonica) in schizophrenia. Indian J Psychiatry, 2012, 54(3), 288. DOI: https://doi.org/10.4103/0019-5545.102439
[7] Jankowiak L.A., Ukraińskie zapożyczenie kołtun w polskiej terminologii medycznej. Stud Hist Sci, 2024, 23, 471–505. DOI: https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.24.011.19584
[8] Sawaniewska-Mochowa Z., Kasner M., Wariancje semantyczne pojęcia „kołtuna” w wybranych tekstach kultury polskiej i litewskiej. LingVaria, 2020, 1(29), 179–98. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.29.12
[9] Tokarczuk O. Zielone dzieci, [w:] Tokarczuk O., Opowiadania bizarne, Wydawnictwo Literackie, Kraków (Polska) 2018, 7–22.
[10] Fałczyńska A., Grabarczyk M., Głownia A. i wsp. Plica Neuropathica Unraveling the Mystery of Plica Polonica. Med Nowozyt, 2020, 26(2), 9–20. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.20.010.13352
[11] Chevallier J. Histoire d’une maladie qui n’a jamais existé : la plique polonaise!. Histoire des Sciences Médicales, 2018, 52, 2, 233–242.
[12] Володина Т., Ещe раз о «литовском колтуне», или мифосемантика болезни в межэтническом контек- сте [Eshche raz o «litovskom koltune», ili mifosemantika bolezni v mezhetnicheskom kontekste], [w:] Балты и сла- вяне: пересечения духовных культур [Balty i slavyane: peresecheniya dukhovnykh kul’tur], red. Цивьян Т. [Tsiv’yan T.], Завьялова М. [Zav’yalova M.], Юджентис А. [Yudzhentis A.], Versmė (Litwa) 2014, 349–365.
[13] Gąsiorowski S., Plica polonica, czyli kołtun polski w XVI-XVII w. Rocznik Przemyski, 2013, XIL (3), 3–16.
[14] Winkowski M., Kołtun – między chorobą a zabobonem, 30.10.2019, [online] https://histmag.org/Koltun-miedzy-choroba-a-zabobonem-19609 – 25.08.2025.
[15] Historia Drugiego Planu, Plica polonica, czyli plaga kołtunów na polskich wsiach, 12.07.2023, [online] https:// historia-drugiego-planu.pl/plica-polonica-czyli-plaga-koltunow-na-polskich-wsiach/ – 25.08.2025.
[16] Łabądź P., Kołtun Plica polonica zwany, 2011, [online] https://ioh.pl/artykuly/pokaz/kotun-plica-polonica-zwany, 1087/ – 25.08.2025.
[17] Sakalauskaité-Juodeikiené E., Plica Polonica Through the Centuries the Most “Horrible, Incurable, and Unsightly”, 25.03.2020, [online] https://worldneurologyonline.com/article/plica-polonica-through-the-centuries-the-most-horrible-incurable-and-unsightly/ – 26.08.2025.
[18] Sassonia E., De Plica Quam Poloni Gwoździec, Roxolani Kołtunum Vocant, Apud Laurentiu Pasquatu, Padwa (Włochy) 1600.
[19] Perzyna L., O Kołtonie, Goźdzcu, Ustrzale, Zastrzale, lub nabrzmieniu Kości wraz z Ciałem, [w:] Perzyna L., Lekarz dla włościan, Drukarnia J. O. Xcia Jmci Prymasa Arcy-Biskupa Gnieźnieńskiego, Kalisz (Polska) 1793, 1–30.
[20] Dobrzycki H., O kołtunie pospolicie „plica polonica” zwanym, Drukarnia Emila Skiwskiego, Warszawa (Polska) 1877.
[21] Długosz J., Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, tłum. Turowska D., Kowalczyk M., Mrukówna J. Edycja komputerowa: http://biblioteka.kijowski.pl/sredniowiecze/d%E5%82ugosz%20jan%20-%20roczniki%20czyli%20kroniki…%20-4%20%5Bksi%E4%99gi%20vii%20i%20viii%5D.pdf , 2007.
[22] Kromer M., Kroniki Kromerowej Księgi Dziesiątej. Leszek Czarny, [w:] Kronika Marcina Kromera, tłum. Błażowski M., Nakład i druk Karola Pollaka, Sanok (Polska) 1868, 500–531.
[23] Wheelis M., Biological Warfare at the 1346 Siege of Caffa. Emerg Infect Dis, 2002, 8(9), 971–975. DOI: https://doi.org/10.3201/eid0809.010536
[24] Gąsiorowski L.H., Zbiór wiadomości do historii sztuki lekarskiej w Polsce od czasów najdawniejszych aż do najnowszych, t. 1, własnym nakładem, Poznań (Polska) 1839.
[25] Grzybowski A., Rabiza A., Ludwik Hiacynt Gąsiorowski – lekarz, historyk medycyny, działacz społeczny. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 2024, 88, 57–61. DOI: https://doi.org/10.12797/AHiFM.88.2024.88.06
[26] Sprengel K.P.J., Versuch einer pragmatischen Geschichte der Arzneikunde, t. 2, Bei Johann Jacob Gebauer, Halle (Niemcy) 1793, 561–562.
[27] Weese K., O KOŁTUNIE (plica polonica). Rys historyczno krytyczny. Pamiętnik Lekarski Warszawski, 1828, 1(1), 43–86.
[28] De Hirtenberg J. P., Cap. XIV. De Lesco Nigro, [w:] Florus Polonicus Seu Polonicæ Historiæ Epitome Nova, Sumptibus Simonis Beckensteinii, Gdańsk–Frankfurt (Polska–Niemcy) 1679, 90–96.
[29] Verbeek T., Plempius (Plemp), Vopiscus Fortunatus (1601-1671), [w:] The Cambridge Descartes Lexicon, red. Nolan L., Cambridge University Press, Cambridge (UK) 2015, 600–601. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511894695.204
[30] Plempius V. F., Caput septimum. De tricis seu trichomate, quam Plicam vocant, [w:] Plempius V.F., De affectibus capillorum et unguium tractatus, Typi & sumptibus Hieronymi Nempaei, Löwen (Belgia) 1662, 42–50.
[31] Wepperówna Z., Leopold Lafontaine i jego poglądy na istotę kołtuna. Polska Gazeta Lekarska, 1926, 5(32-33), 616–619.
[32] Marcinkowski K., Uwagi nad historyą i naturą kołtuna, ze względu na przyczyny i sposoby leczenia tego fenomenu, [s. n.], Kraków (Polska) 1836.
[33] Oczapowski J. Praktyczny wykład chorób kołtunowych, Drukarnia Banku Polskiego, Warszawa (Polska) 1839.
[34] Krysa-Leszczyńska D. Poglądy polskich lekarzy na istotę choroby zwanej „kołtunem”. Arch Hist Med, 1977, 40(2), 213–218.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Archiwum Historii i Filozofii Medycyny
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
