Stara Bożnica na krakowskim Kazimierzu
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstract
THE OLD SYNAGOGUE IN CRACOW’S KAZIMIERZ
The text covers the history of the Old Synagogue in Cracow’s Kazimierz, the oldest surviving monument of synagogue architecture in Poland. It offers a revised version of the origins of the synagogue, the phases of its development, the reasons for and extent of changes, their designers and the sizes and the functions of its rooms, mostly based on the monographic work by Leszek Ludwikowski (The Old Synagogue in Cracow’s Kazimierz, the Historical Museum of the City of Cracow). The origins of The Old Synagogue are still a matter of debate. Historically, there is still no evidence to refute the theory that it may have been built earlier than the second half of the 15th century. Despite its reconstruction in Renaissance style in the second half of the 16th century, the Old Synagogue has preserved its original, medieval interior layout — a two-aisle hall with cross-ribbed vaulting supported on pillars with a bimah between them, which places it among the Gothic synagogues in Worms, Regensburg and Prague. The date 1407 on the money box in the synagogue, dating from a later era, should be referred back to an earlier money box, and thus to an earlier synagogue which was previously located on the site. The above mentioned reconstruction of the synagogue was completed in 1570. Contrary to a widespread belief that this was due to a fire in 1557 and that it took place out over a period of 13 years, in fact we do not know the reason for the rebuilding and how long it took. In the second half of the 16th century and the first half of the 17th century two main annexes to the synagogue were built: the entrance hall and three prayer rooms for women built west, south and north of the main hall. The south annex is sometimes unjustly referred to as the ’’cantors’ room”. The Kehilla house was built as an annex in the second half of the 17th century, and the entire structure constituted the religious and administrative centre for the Jewish town in Kazimierz. More recently, the synagogue underwent major renovation before World War I and after the war, by Zygmunt Hendel. So far only 1904 and 1913 designs have been attributed to this architect, neglecting the 1923 renovation which crowned a long series of structural transformations which gave the building the form it has largely preserved to the present day.
During the Nazi occupation of Cracow in 1939—1945 and in the first decade after World War II the synagogue was largely devastated. In 1956—1959 it was renovated and adopted to serve as a Jewish museum. On the completion of the renovation, the Jewish Community in Cracow transferred the building to the Historical Museum of the City of Cracow on perpetual lease.
References
1. Chodzi tu zwłaszcza o najważniejszą pracę Majera Bałabana, Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu, T. I (1304—1655), Kraków 19 31, T. II (1656—1868), Kraków 1936, Wyd. „Nadzieja99, Towarzystwo ku Wspieraniu Chorej Młodzieży Żydowskiej Szkół Średnich i Wyższych w Krakowie.
2. Krasnowolski Bogusław (opr. z zespołem), Kazimierz ze Stradomiem i dawną łąką św. Sebastiana. Studium historyczno- -urbanistyczne, PP PKZ (maszynopis), Kraków 1982—85; Tenże, Ulice i place krakowskiego Kazimierza, „Universitas”, Kraków 1992.
3. Tenże, Rozwój urbanistyczny i architektoniczny miasta żydowskiego na krakowskim Kazimierzu, „Krzysztofory”, Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego m. Krakowa, Nr 15 (1988).
4. Archiwum Państwowe m. Krakowa, Archiwum Budownictwa Miejskiego (dalej cyt.: APm.K, ABM).
5. Łuszczkiewicz Władysław, Zabytki dawnego budownictwa w Krakowskiem, z. I, Kraków 1864.
6. Grotte Alfred, Beitrage zur Entwickelungen des Synagogenbaues in Deutschland, Böhmen und ehemaligen Königtum Polen vom XI. bis Anfang des XIX. Jahrhunderts, Berlin 1915.
7. Bałaban Majer, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Nakładem Stowarzyszenia „Solidarność” — Bnei Brith, Kraków 1935.
8. Mahler Ozjasz, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Nakład własny, Kraków (1936).
9. Żychiewicz Tadeusz, Kraków-Kazimierz, Bożnica Remuh. Dokumentacja naukowa (maszynopis), Pracownie Konserwacji Zabytków, Kraków 1953.
10. Ludwikowski Leszek, Stara Bożnica na Kazimierzu w Krakowie, Muzeum Historyczne m. Krakowa — 1981.
11. Rojkowska Halina, Sudacka Aldona, Bożnica Kupa. Dokumentacja historyczna (maszynopis), Pracownie Konserwacji Zabytków S.A., Kraków 1992.
12. Bałos Bogusław, Sprawozdanie z prac badawczo-poszukiwawczych w bożnicy Kupa (maszynopis), Pracownie Konserwacji Zabytków S.A., Kraków 1993.
13. ,Niewalda Waldemar, Rojkowska Halina, Bożnica Kupa, ul. Warschauern 8-10. Dokumentacja z badań architektonicznych (maszynopis), Pracownie Konserwacji Zabytków S.A., Kraków 1993.
14. Sudacka Aldona, Sulerzyska Lucyna, Synagoga Tempel w Krakowie, ul. Miodowa 24. Dokumentacja historyczno-konserwatorska (maszynopis), Pracownie Konserwacji Zabytków S.A., Kraków 1993.
15. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny i architektoniczny miasta żydowskiego na krakowskim Kazimierzu, „Krzysztofory”, Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego m. Krakowa, Nr 15 (1988), s. 87.
16. Łuszczkiewicz Władysław, Sprawozdanie (...) z wypadku poszukiwań Komissyi, wyznaczonej z grona Towarzystwa Naukowego Krakowskiego celem odszukania miejsca i zabytków budowlanych uniwersytetu założonego przez Kazimierza Wielkiego, Kraków 1865, s. 10; Tenże, Zabytki sztuk pięknych Krakowa, I: Pomniki architektury od XI do XVIII wieku ze stanowiska historyka sztuki objaśnił, Kraków 1872, s. 59.
17. Tenże, Zabytki dawnego budownictwa w Krakowskiem, z. I, Kraków 1864.
18. Essenwein A., Die mittelalterischen Kunstdenkmale der Stadt Krakau, Leipzig 1869; Grotte Alfred, Beitrage zur Entwickelung des Synagogenbaues in Deutschland, Böhmen und ehemaligen Königtum Polen von XL bis Anfang des XIX. Jahrhunderts, Berlin 1915; Piechotkowie Maria i Kazimierz, Bożnice drewniane, Warszawa 1957.
19. Dobrowolski Tadeusz, Sztuka Krakowa, (Wyd. 5), Kraków 1978, s. 118.
20. Konieczna Wanda, Początki Kazimierza (do r. 1479), Studia nad przedmieściami Krakowa, „Biblioteka Krakowska”, Nr 94 Kraków 1938; Bałaban Majer, Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304—1868, T. I (1304—1655), Kraków 1931, T. II (1656–1868), Kraków 1936; Tenże, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935; Wyrozumski Jerzy, Dzieje Krakowa, T. I, Kraków od schyłku wieków średnich, Kraków 1981.
21. Wyrozumski Jerzy, op. cit., s. 247, 319 i 320.
22. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 86.
23. Świszczowski Stefan, Założenie i rozwój miasta Kazimierza, „Biuletyn Krakowski”, T. III, Kraków 1961, s. 45; Tenże, Miasto Kazimierz pod Krakowem, Kraków 1981, s. 100.
24. Ludwikowski Leszek, Stara Bożnica na Kazimierzu w Krakowie, Muzeum Historyczne m. Krakowa — 1981.
25. Tamże, s. 11.
26. Tamże, s. 10 i przypis 7 (z powołaniem się na pracę S. Świszczowskiego, Miasto żydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań, „Biuletyn Krakowski”, T. II, s. 50).
Dokument, o którym mowa, dotyczy sporu pomiędzy dwiema gminami żydowskimi, polską i czeską, o zarządzanie bożnicą. Cytuje go Mathias Bersohn, Dyplomataryusz dotyczący Żydów w dawnej Polsce na źródłach archiwalnych osnuty, (1388—1782), Warszawa 1910, s. 31, Nr 21a.
27. Bersohn Mathias, Dyplomataryusz..., op. cit., s. 41, Nr 41.
28. Toteż inni autorzy odnoszą wspomniany dokument z 1519 r. właśnie do bożnicy Starej. Por.: Balaban Majer, Historia Żydów..., op. cit., s. 111; Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 87.
29. Duda Eugeniusz, Stary cmentarz żydowski w Krakowie. Materiały inwentaryzacyjne, „Krzysztofory”, Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego m. Krakowa, Nr 15 (1988), inskrypcje nr 3, 7, 8 i 9.
30. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 12
31. Droździewicz Jan, O napisie hebrajskim w bożnicy kazimierskiej Starą zwanej. Osobna odbitka z T. XXXIV „Rocznika c. k. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”, Kraków 1865, s. 8—9.
32. Na podstawie zdjęcia w cytowanej pracy Alfreda Grottego z widokiem zachodniego portalu i dwóch skarbon w bożnicy Izaaka Jakubowicza można stwierdzić, że skarbony w tej bożnicy, dzisiaj już nie istniejące, miały identyczną formę jak skarbona w bożnicy Starej. Wszystkie trzy były zapewne wykonane przez tego samego kamieniarza w roku 1638, to jest w roku rozpoczęcia budowy bożnicy Jakubowicza.
33. Bałaban Majer, Przewodnik..., op. cit., s. 53.
34. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 22.
35. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 87.
36. Krasnowolski Bogusław, Ulice i place krakowskiego Kazimierza. Z dziejów Chrześcijan i Żydów w Polsce. „Universitas”, Kraków 1992, s. 13.
37. Por. Piechotkowie Maria i Kazimierz, Bożnice polskie XIV—XVIII w. „Kalendarz Żydowski 1985—1986”, Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego, Warszawa 1985, s. 64: „Sądząc na podstawie analizy zachowanych obiektów i przekazów [sala mężczyzn] była zapewne pierwotnie jedynym pomieszczeniem średniowiecznych bożnic środkowoeuropejskich. Inne pomieszczenia: przedsionek, modlitewnia dla kobiet, izby kahału itp. pojawiły się jako stały element bożnicy dopiero później”. Por. także: Roth E. (opr.), Die Alte Synagoge zu Worms, Ner Tamid Verlag, Frankfurt a/M. — 1961, Abb. 79.
38. Firlet Elżbieta Maria, Najstarsza panorama Krakowa, Muzeum Historyczne m. Krakowa, Kraków 1998.
39. Firlet Elżbieta Maria, op. cit., s. 25.
40. Krasnowolski Bogusław, Ulice i place..., op. cit, s. 119.
41. Jako bożnica kobiet z osobnym wejściem z zewnątrz przybudówka ta jest zaznaczona na rysunkach pomiarowych Łuszczkiewicza (Zabytki dawnego budownictwa w Krakowskiem, op. cit.: rzut hali z przybudówkami). Tendencja do poszerzania programu budowlanego bożnic o przedsionki i oddziały dla kobiet występowała na szeroką skalę na przełomie XVI/XVII w. Por.: Piechotkowie Maria i Kazimierz, Bożnice drewniane, op. cit, s. 24.
42. Dom kahalny lwowskiej gminy przedmiejskiej powstał w 1618 r., a miejskiej —w 1634 r. (Bałaban Majer, Żydzi lwowscy na przełomie XVI i XVII w., Lwów 1905, s. 291).
43. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 91.
44. Ludwikowski Leszek, op. cit, s. 12.
45. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 14.
46. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 89.
47. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 89.
48. Łuszczkiewicz Władysław, Zabytki sztuk pięknych Krakowa, op. cit, s. 59.
49. Pożar w 1556 r. najwyraźniej nie objął żydowskiej części Kazimierza (Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 89 i przypis 55).
50. Pożar w 1557 r. dotyczył bożnicy Nowej (ReMU). Por.: Bałaban Majer, Historia Żydów..., op. cit., 1.I, s. 145.
Ludwikowski, pisząc o pożarze i odbudowie bożnicy Starej (Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 14 i 15 i przypisy 24 i 25) pomyłkowo powołał się na fakty, które w istocie dotyczą bożnicy ReMU.
51. Kravtsov Sergei R., Synagogues in Eastern Galícia [w:] Harel Hoshen Sarah (ed.) Treasures of Jewish Galicia. Judaica from the Museum of Ethnography and Crafts in Lvov, Ukraine, Beth Hatefutsoth, The Nahum Goldman Museum of the Jewish Diaspora. Catalogue of the exhibition (...) held at Beth Hatefutsoth, Tel Aviv, July 1994 — January 1995, s. 37.
52. W bożnicy Starej zachowały się do dzisiaj dwie kompletne skarbony oraz relikty dwóch dalszych: skarbony z 1570 r. i małej skarbonki, po której pozostał jedynie napis w murze „l’Jeruszalaim” („Na Jerozolimę”), świadczący o przeznaczeniu gromadzonych w niej datków.
53. Rejduch-Samkowa Izabella, Samek Jan, Gotycko-renesansowa bima w Starej Synagodze na Kazimierzu w Krakowie — zapomniane dzieło kowalstwa artystycznego, „Krzysztofory”, Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego m. Krakowa, Nr 8 (1981), s. 75—81.
54. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 17 (Protokół badań polichromii wnętrza Starej Bożnicy z dnia 29 sierpnia 1957 r. Archiwum Miejskiego Konserwatora Zabytków w Krakowie — teczka Stara Bożnica).
55. Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. IV, Miasto Kraków, Cz. VI, Kazimierz i Stradom, Judaica: bożnice, budowle publiczne i cmentarze (pod red. Izabelli Rejduch-Samkowej i Jana Samka), Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1995, s. 6 (fig. 62), s. 7 (fig. 98 i 99).
56. „Przeze mnie rządy sprawują królowie” (Księga Przysłów 8,15).
57. „Ta jest brama Boga, sprawiedliwi przez nią wchodzić będą” (Psalm 118,20).
58. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 94.
59. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 17 (autor mylnie sądzi jednak, że północna modlitewnia kobiet powstała w trakcie przebudowy bożnicy przez Gucciego w 1570 r.). Analogiczne formy dachów nad oddziałami dla kobiet stosowano w architekturze siedemnastowiecznych bożnic polskich np. w Żółkwi i w Łucku.
60. Zarysy półkolistych zamknięć tych okien są widoczne na archiwalnej fotografii (fot. z pieczątką „Zygmunt Hendel, architekt i koncesjonowany budowniczy”, Pracownia Ikonografii Krakowa, Muzeum Narodowe w Krakowie) przedstawiającej stan bożnicy przed ukończeniem niwelacji jej otoczenia.
61. Podobnymi murami attykowymi chronione były domy przy ulicy Szerokiej, jak o tym świadczy XIX-wieczna ikonografia zabudowy tej ulicy. Por.: Świszczowski Stefan, Miasto żydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań, „Biuletyn Krakowski”, T. II, Kraków 1960, s. 61.
62. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 23.
63. APm.K, ABM, 1. s. 217, Dz. VIII, Plan na przebudowę zabudowań do bożnicy Starej należących (Plan ten znajduje się wśród dokumentacji dotyczącej bożnicy Nowej (ReMU)).
64. Teki Żegoty Paulego (wypisy archiwalne i oryginalne dokumenty), Biblioteka Jagiellońska, sygn. rkp 5337/II, T. 8 (wypisy dotyczące miasta Kazimierza i Żydów na Kazimierzu), k. 73 i nn.; por. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny..., op. cit., s. 91.
65. Bałaban Majer, Historia Żydów..., op. cit., T. I, s. 416.
66. Krasnowolski Bogusław, Rozwój urbanistyczny.., op. cit., s. 91.
67. Sytuację tej zabudowy pokazuje np. Plan Miasta Krakowa Ignacego Enderle z lat 1802—1808 tzw. Senacki, Wydał E. Münch, Muzeum Historyczne m. Krakowa, Kraków 1959, Tabi. LXIII.
68. Sytuacja tej bożnicy pokazana jest m. in. na Planie miasta żydowskiego na Kazimierzu z ok. 1809 r., skopiowanego w: Bałaban Majer, Historia Żydów..., op. cit., T. II, osobna wkładka.
69. Bałaban Majer, Przewodnik..., op. cit., s. 53.
70. Żbikowski Andrzej, Żydzi krakowscy i ich Gmina w latach 1869—1919, Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, Warszawa 1994, s. 188.
71. APm.K, ABM, 1. s. 244, Dz. VIII, Plan budowy dachów nad Starą Bożnicą: fasada od strony ulicy Szerokiej; Rzut głównej hali i oddziałów kobiecych, północnego i południowego z zarysem sklepień; Przekrój poprzeczny głównej hali z widokiem na ścianę zachodnią i konstrukcją projektowanego dachu wraz z przekrojem północnego oddziału kobiet z projektowanymi neogotyckimi portalami; Rzut projektowanego dachu nad główną halą; Przekrój poprzeczny południowego oddziału kobiet z konstrukcją projektowanego dachu pulpitowego.
72. APm.K, ABM, 1. s. 244, Dz. VIII, Projekt przebudowy fasady Starej Bożnicy od strony ulicy Józefa.
73. Już w 1903 r. Miejska Kasa Oszczędnościowa wyasygnowała na remont bożnicy 8 tysięcy koron. Wówczas też zaczął działać Komitet odbudowy z wiceprezydentem miasta Sarem i konserwatorem miejskim Tomkowiczem. Do 1913 r. wydano na remont 30 tysięcy koron, ale wówczas kosztorys całości prac
konserwatorskich opiewał już na 173 tysiące koron (Żbikowski Andrzej, op. cit, s. 188).
74. APm.K, ABM, 1. s. 244, Dz. VIII: 1904 r., (Plan restauracji Starej Bożnicy na Kazimierzu przy ulicy Szerokiej: Plan sytuacyjny; Rzut parteru; Przekrój podłużny i poprzeczny bożnicy z przyległymi przybudówkami); 1913 r. (Plan przebudowy dachu oraz restauracji attyki: Widoki od północy, południa, wschodu i zachodu; Rzut i przekrój konstrukcji dachowej); 1923 r. (Plan przebudowy narożnej przybudówki północno-zachodniej i ogrodzenia od ulic Szerokiej i Józefa: Rzut parteru bożnicy z przybudówkami i ogrodzeniem od ulic Szerokiej i Józefa; Plan przebudowy przybudówki północno-zachodniej; Rzuty 1 i 2 piętra przybudówki pn.-zach.; Przekroje poprzeczny i podłużny klatki schodowej przybudówki pn.-zach.; Projekty ogrodzenia od ulicy Szerokiej oraz od ulic Szerokiej i Józefa z fasadą od ulicy Józefa).
Obszerna dokumentacja inwentaryzacyjna i projektowa znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Por.: Mossakowska Wanda (opr.), Katalog rysunków architektonicznych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Seria A, T. XII, Cracoviana, Cz. I, PWN, Warszawa 1978, s. 243—249: poz. 1930—1949 Pomiary inwentaryzacyjne. Zygmunt Hendel 1904 (?) i 1913; poz. 1950—1972 Projekty restauracji. Zygmunt Hendel 1904 (?) i 1913.
75. Bałaban Majer, Przewodnik..., op. cit., s. 55.
76. Stendig Józef, Dewastacja cmentarzy, bożnic i zabytków żydowskich Krakowa podczas okupacji hitlerowskiej, [w:] W 3-cią rocznicę zagłady getta w Krakowie, Kraków 1946, s. 184.
77. Stendig Józef, op. cit., s. 184.
78. Stendig Józef, op. cit., s. 189.
79. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 38.
80. Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 39 (Projekt wstępny opracował dr Józef Jamroz, a dalsze fazy dokumentacji — dr Józef Ptak).
81. Ażurowy baldachim bimy zrekonstruowała specjalistyczna pracownia ślusarsko-kowalska Pracowni Konserwacji Zabytków w Wilanowie.
82. Porozumienie w tej sprawie pomiędzy przedstawicielami Zarządu Gminy Żydowskiej Wyznaniowej (wówczas: Kongregacji Wyznania Mojżeszowego) w Krakowie i Muzeum Historycznego m. Krakowa podpisane zostało 12 stycznia 1958 r., a więc jeszcze w trakcie prac restauracyjnych w obiekcie. Faktyczne przekazanie odrestaurowanego budynku Muzeum Historycznemu m. Krakowa nastąpiło 30 kwietnia 1959 r. Por.: Ludwikowski Leszek, op. cit., s. 39 i 45 oraz przypis 58.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
