Wątek dziedziczenie tradycji powstańczych w sztuce legionowej (1914—1918)
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstract
THE THEME OF INHERITED TRADITION OF THE UPRISINGS IN THE ART OF THE POLISH LEGIONS
During World War I the soldiers of the Polish Legions were generally perceived as the successors to the traditions of the Polish Uprisings by their supporters. Artists and poets, writers and politicians saw the Legions as a new link in the chain of old Polish military traditions. They considered the legionnaires to be the successors of the old knights, the soldiers of Kościuszko and Napoleon, the army of the Polish Kingdom and insurgents from the 1863 uprising. The links with the 19th-century traditions of the national uprisings were emphasised. The stereotype of a legionnaire as fighter continuing the struggle for independence as in the 19th century was promoted by patriotic journalists, writers and artists from almost the outbreak of war. These artists, men of letters and politicians believed that the struggle of the Legions with Russia, was, in fact, the fourth national uprising, and the legionnaires were the next generation of insurgents.
In art, legionnaires were depicted as new insurgents using the following iconographie motifs: the continuation of traditions of armed struggle, the motifs of two generations and the fourth uprising and the motif of bravery. The soldiers were depicted in this way by Jacek Malczewski, Jan Rembowski, Jan Skotnicki, Stanisław Bagieński, Kazimierz Sichulski, Karol Maszkowski, Wojciech Jastrzębowski, Stanisław Lentz, Leonard Stroynowski, Adam Setkowicz, Walerian Kryciński, Tadeusz Korpal, Kazimierz Zaborowski, Stanisław Lewandowski, Kazimierz Chodziński, Zygmunt Kurczyński, Maryla Płonowska and other artists.
The fact that legionnaires were seen as national heroes and that their struggle was ranked as the fourth uprising was of great significance in patriotic propaganda, as, due to this, the Legions gained respect and support from the community. It satisfied the patriotic ambitions of that part of Polish society which longed for a more active resistance and created new ’’national saints”, boosting the feeling of national pride. Thereby the soldiers were granted a passport to history and given credit for their armed struggle.
References
1. Termin „sztuka legionowa” przyjmujemy dla określenia twórczości z lat I wojny światowej artystów, którzy służyli w Legionach Polskich lub sympatyzowali z ideą walki zbrojnej przeciwko Rosji.
2. J. Jędrzejewicz, Wymarsz baonu warszawskiego, [w:] Wspomnienia legionowe. Materiały z dziejów walki o niepodległość, 1.1, Warszawa 1924, s. 64.
3. W. Kossak, Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 299—301.
4. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o artystów zrzeszonych w założonym w 1912 r. przez Tadeusza Pruszkowskiego Towarzystwie „Młoda Sztuka”. W Legionach było, oczywiście, znacznie więcej artystów wywodzących się z Królestwa. Należy jednak podkreślić, że byli to na ogół dawni lub aktualni studenci krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, spośród których liczni osiedli na stałe w zaborze austriackim. Zaliczają się oni zatem bezsprzecznie do galicyjskiego środowiska artystycznego.
5. L. Stroynowski, Opowiadanie dziadka, 1915; repr. na pocztówce.
6. J. Skotnicki, Mój syn, 1915; repr. na pocztówce.
7. J. Żuławski, Do moich synów (lub Testament), 1915 [w:] Pieśń polska w latach wielkiej wojny, zebrał i wydał Ludwik Szczepański, Kraków 1916, s. 54—55.
8. J. Malczewski, Dwie generacje, 1915, olej, deska; Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu (dalej — PZSW); zob. W. Milewska, O znaczeniu przedstawień portretowych w sztuce legionowej, „Krzysztofory” Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego miasta Krakowa, z. 13, Kraków 1986, s. 111; W. Milewska, M. Zientara, O ikonografii sztuki legionowej, [w:] Przed Wielkim Jutrem. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1990, Warszawa 1993, s. 180.
9. J. Rembowski, Portret prof. hr Jerzego Mycielskiego i brygadiera Mariana Januszajtisa, 1917, węgiel, PZSW; zob. W. Milewska, op. cit., s. 111; W. Milewska, M. Zientara, op. cit., s. 180.
10. W. Kryciński, Spotkanie, 1915, olej, płótno; zob. Katalog wystawy dzieł sztuki,,Legiony Polskie”, Kraków marzec—kwiecień 1916, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, Kraków 1916, poz. 237.
11. S. Bagieński, Dwa pokolenia, [1916—1917], olej, płótno; zob. Katalog wystawy Legionów Polskich. Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, kwiecień 1917, Warszawa 1917, poz. 5.
12. S. Lentz, Baczność, 1916, olej, płótno; zaginiony, repr. „Świat” 1917, nr 9, s. 3.
13. J. Wysocki, medal Legiony Polskie 1914—1915—1916, 1916, srebro lane, Muzeum Sztuki Medalierskiej we Wrocławiu; zob. „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1916, nr 10, s. 92; M. Opałek, Pamiątki polskie 1914—1917. Odznaki, medale, plakiety, z. 3, Kraków 1917, s. 52—53; A. Szwagrzyk, Moneta, medal, order. Katalog wystawy zbiorów numizmatycznych Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich — Polska Akademia Nauk, Wrocław—Warszawa—Kraków 1971, s. 115.
14. 23 października 1914 r. kpt. M. Żymierski, komendant I baonu oddziałów Piłsudskiego został trzykrotnie ranny prowadząc batalion na linię ognia pod Laskami; zob. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady, Warszawa 1934, s. 101. 6 listopada 1914 r. Żymierski otrzymał nominację na majora; zob. Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich wojsku polskiemu ( 12 kwietnia 1917), Warszawa 1917, s. 2.
15. J. Remer, Legiony w sztuce. Wystawa w Pałacu Sztuk Pięknych w Krakowie 1916, Kraków 1916, s. 18—19.
16. J. Malczewski, Dwa pokolenia, 1884—1885, olej, płótno; zob. A. Jakimowicz, Jacek Malczewski i jego epoka, Warszawa 1970, s. 191.
17. Trzeci Maja w Warszawie, „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 20, s. 4.
18. Ibidem.
19. R. Starzyński, Cztery lata wojny w służbie Komendanta Przeżycia wojenne 1914—1918, Warszawa 1937, s. 224.
20. S. Przybyszewski, Polska i święta wojna, Wiedeń 1916 s. 63.
21. A. Schröder, Stanisław Lentz, „Sztuki Piękne”, r. IV 1930, nr 4, s. 222.
22. Legiony Polskie. 16 sierpnia 1914 — 16 sierpnia 1915 (Dokumenty), Piotrków, sierpień 1915, s. 20.
23. K. Przerwa-Tetmajer, O żołnierzu polskim 1795—1913 Oświęcim 1915, s. 47—48.
24. 5 listopada 1916 [w:] Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok pański 1917, Kraków 1916, s. 60.
25. Repr. „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 23, s. 8.
26. S. Lewandowski, Poległym na polu chwały 1914—1915} [1915/1916], medal bity, cynk srebrzony, MNK. W 1915 / w pierwszej emisji wybity został medal jednostronny przedstawiający Pallas Atenę wieńczącą poległego legionistę wieńcem laurowym. W drugiej emisji, która miała miejsce w grudniu 1915 r. lub na początku 1916 r. wydano medal dwustronny, wzbogacony o rewers z przedstawieniem Matki Boskiej Częstochowskiej i wybitymi datami trzech powstań narodowych; zob. M. Opałek, Pamiątkowe odznaki i medale polskie z r. 1914/1915, Kraków 1915, z. 1, s. 22—23; „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1917, nr 1, s. 128; A. Solecki, Sylwetki numizmatyczne (Stanisław Roman Lewandowski), „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1930, s. 61; M. Dubrowska, Pamiątki pierwszej wojny światowej w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy. Zbiór Krzysztofa Klingera, Warszawa 1994, poz. 66, s. 48.
27. „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1919, nr 1—2, s. 16.
28. Nalepki reprodukowane były na rocznicowych pocztówkach wydanych w rok później, w 1916 r. przez Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie.
29. M. Smolarski, W rocznicę orłów odlotu. Kraków 10 sierpnia 1915 [w:] Legionista Polski. Kalendarz Naczelnego Komitetu Narodowego na rok 1916, Kraków 1915, s. 52.
30. „Strzelec”, r. I, 1914, z. 1, s. 31.
31. S. Aksamitek, Generał Józef Haller. Zarys biografii politycznej, Katowice 1989, s. 36—37.
32. M. Sokolnicki, Rok czternasty, Londyn 1961, s. 184—185.
33. E. Ligocki, O Józefie Hallerze. Życie i czyny na tle współczesności dziejowej, Warszawa 1923, s. 177; J. Jastrzębowski (ks. marianin), Mówią ludzie roku 1863. Antologia nieznanych i mało znanych głosów ludzi współczesnych, Londyn 1963, s. 16.
34. A. Dobrodzicki, Wspomnienia z wyprawy kieleckiej [w:] Legiony na polu walki. Działanie pierwszego pułku Legionów na lewym brzegu Wisły w sierpniu i wrześniu 1914 roku. Relacje uczestników, zebrał i wstępem opatrzył W. Tokarz, Piotrków 1916, s. 120—121.
35. S. Arski, My pierwsza brygada, Warszawa 1962.
36. T. Sokołowski, Rok 1914 w Ibrygadzie [w:] Karabin i nosze, Warszawa 1936, s. 78—79.
37. Nalepka na szybę okienną, przeznaczona dla uczczenia obchodów wybuchu powstania styczniowego 1916 r. Proj. Kazimierz Zaborowski; drukowana w Drukarni Państwowej pod zarządem Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego w Piotrkowie; własność Stanisława Zaborowskiego, syna Kazimierza.
38. Nalepka okienna „Ze krwi morza i z łez morza / Zmartwychwstania zeszła zorza”; własność prywatna, Kraków.
39. Medal Cześć Legionom 6 VIII 1914—1916, 1916, biały metal; Muzeum Wojska Polskiego (dalej — MWP); zob. M. Opałek, op. cit., z. 3, s. 60.
40. L. Rygier, Do wnuka. List weterana 1863 roku 22 I 1916 [w:] tegoż, Wieść o Archaniele, Kraków 1916, s. 63.
41. K. Chodziński, Ojczyznę, wolność racz nam wrócić Panie, 1914, gips; MWP.
42. A. Setkowicz, Za przykładem bohaterów, 1915, repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, seria 131/2, 1915.
43. Grawer Bogdan Poskoczym; brąz bity; Muzeum Historyczne m. st. Warszawy. Medal wybity został także w miedzi i w białym metalu; miał swój odpowiednik w medaliku wybitym w tej samej firmie J. Knedlera w Warszawie w 1916 r.; zob. M. Gumowski, Medale kościuszkowskie, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1918, nr 4, s. 29; A. Szwagrzyk, op. cit., s. 198; C. Kamiński, W. Kowalczyk, Medale i medaliony polskie i związane z Polską. Katalog wystawy, Warszawa 1969, s. 77.
44. Artysta nieznany, Hej, kto Polak na bagnety!, 1914; repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, 1914; własność prywatna, Kraków.
45. W. Milewska, M. Zientara, Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914—1918, rozdz. IV, Działalność artystów w Naczelnym Komitecie Narodowym, maszynopis, s. 667—668, 718.
46. Ibidem. Rysunek K. Maszkowskiego został zreprodukowany na okładce książki H. Lewartowskiego, B. Pochmarskiego, J.A. Teslara, Szlakiem bojowym Legionów. Krótki zarys organizacji i dziejów 2 brygady Legionów Polskich w Karpatach, Galicji i na Bukowinie, Lwów 1915.
47. Z. Kurczyński, Kto przeżyje wolnym będzie!, 1916; rzeźba pokazana na wystawie urządzonej w czerwcu 1916 r. we Lwowie; zob. „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 23, s. 6 (repr.); ibidem, s. 4.
48. W. Kossak, Wnuk tych spod Grochowa i Stoczka, 1915; repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, seria 76/36, 1915.
49. W. Jastrzębowski, 6.VIII.1914. Józef Piłsudski — Wódz Polski, [1914—1916], litografia; Biblioteka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
50. A. Setkowicz, Naczelnik Józef Piłsudski w Głównej Kwaterze, 1915; repr. pocztówka, Wydawnictwo Kart Artystycznych we Lwowie, nr 143/52, 1915.
51. R. Maryth, Józefowi Piłsudskiemu 1915 [w:] Pieśń o Józefie Piłsudskim, Wilno 1916, s. 28—29.
52. W. Kostek-Biernacki, Pieśń o wodzu miłym, 1914 [w:] Śpiewnik 1914—1939. O mój rozmarynie, wybór i opracowanie M. Sart, Warszawa 1988, s. 25.
53. E. Śmigły-Rydz, Portret Józefa Piłsudskiego, 1915; własność prywatna, Warszawa.
54. Fotografia Józefa Piłsudskiego reprodukowana przed stroną tytułową w opracowaniu pt. Z bojów brygady Piłsudskiego, Kraków 1915.
55. T. Korpal, Obóz w puszczy, 1915; repr. pocztówka, seria pt. Legiony Polskie, Wydawnictwo Dzieł Sztuki „Stella” w Bochni.
56. I. Moszczeńska, Poezja Legionów, „Wiadomości Polskie” 1915, nr 57, s. 11.
57. A. Setkowicz, Już czas podłości zbyć i win..., 1916; repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, seria 131/2, 1916.
58. Rozkaz Józefa Piłsudskiego wydany w pierwszą rocznicę wkroczenia do Królestwa Polskiego. Ożarów 5 VIII1915 r. [w:] Legiony Polskie 16 sierpnia 1914—16sierpnia 1915 (Dokumenty), op. cit., s. 112.
59. M. Sokolnicki, op. cit., s. 198.
60. W. Piaszczyński, Dzieło legionowe niegdyś a dziś, „Wiadomości Polskie” 1916, nr 61, s. 2.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
