Ukryte treści godeł i rzeźb architektonicznych na elewacjach kamienic krakowskich
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstract
HIDDEN MEANING OF EMBLEMS AND ARCHITECTURAL SCULPTURES ON CRACOW TOWNHOUSES
One of the oldest identification signs on Cracow’s townhouses were emblems. They were usually sculptures in stone, stuccoes, and, more rarely, paintings. The oldest date from the 14th century. Despite changing times, styles and testes, this tradition survived as long as up to the 20th century. The reasons for placing emblems on houses were varied. Most often their purpose was to advertise an inn, a pharmacy, a shop or a craftsman’s workshop. In other events, they referred to the owner of the house. In such cases it was the patron saint, who was supposed to protect the house. In the 19th century new symbols appeared, but despite their symbolic and alluding character, they did not win the name of „house emblems”. There may be different reasons for this. When they appeared on the houses which had older names, naturally the tradition prevailed.
Symbols were widely used in emblems, and in many cases today their meaning is not clear to us. The example of this can be the Pod Jaszczurką House (the Lizard House). It dates from the end of the 15th century. The name was distorted in the 20th century, and now it is popular under the faulty name „Jaszczury” (the Lizards), which clearly shows that meaning of this name was not understood. Assuming that the emblem can be explained as a symbol of a salamander, which used to be called „jaszczurka” (the lizard) in older times, the author tries to explain three meanings of the symbol of a salamander, two Christian, and one pagan and magic.
In addition, the article discusses two other sculptures on the façades of Cracow townhouses, one from the turn of the 18th/19th century, and the latter from the first half of the 19th century. These sculptures cannot literally be called emblems of the houses, but the symbols and allusion in them has not be explained so far. This article is the first attempt at such an explanation.
References
1. K. Lepszy, Kraków miasto renesansowe, w: Szkice z dziejów Krakowa, Kraków 1890, s. 138.
2. Przechadzka Kronikarza po Rynku Krakowskim przez J.L., Kraków 1890, s. 130-131.
3. K.I. Gałczyński, Zaczarowana dorożka, Kraków 1948, s. 9.
4. S. Tomkowie z, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, Bibl. Krak. Nr 63-64; Kraków 1926, s. 150.
5. A. Sternschuss, Godła domów krakowskich, Rocz. Krak. II, Kraków 1890, s. 186.
6. H. Świątek; Godła mieszczańskie na krakowskich kamienicach w pierwszej połowie wieku XIX z tarczami typu clipeus. Zeszyty Naukowe, Muzeum Historycznego m. Krakowa „Krzysztofory”, Nr 13, Kraków 1986, s. 87-93.
7. J. Samek, Godła kamienic krakowskich w dwudziestoleciu 1919-1939; w: Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, Oddz. PAN w Krak., t. XVIII, Ossolineum, Wrocław 1984, s. 186.
8. Obecnie umieszczona na portalu rzeźba jest kopią średniowiecznego oryginału, przechowywanego w Oddziale Szołajskich Muzeum Narodowego w Krakowie.
9. Porównaj: Essenwein, Die Mittelalterischen Kunst- denkmale der Stadt Krakau, Leipzig 1869, s. 154, fig. 79; A. Sternschuss, op. cit., s. 188-189; F. Kopera, Wit Stwosz w Krakowie, Rocz. Krak., t. X., Kraków 1907 s. 112; Kopera, J. Kwiatkowski, Rzeźby z epoki średniowiecza i Odrodzenia w Muzeum Narodowym w Krakowie, Kraków 1931, s. 17, nr 19; K. Estreicher; Kraków, Kraków 1938, s. 126; T. Dobrowolski; Sztuka Krakowa, Kraków 1950, il. 82.
10. Porównaj: F. Kopera; op. cit.; K. Estreicher; op. cit.
11. F. Kopera; Wit Stwosz, op. cit.; F. Kopera, J. Kwiatkowski, Rzeźby..., op. cit.
12. K. Estreicher; op. cit.
13. Regestra exactionis „schoss” in Anno 1655, taxa Generalis Civit Cracov., s. 2, WAP Kraków, sygn. 2626; jw., rok 1668, sygn. 2652, rok 1675, sygn. 2675, rok 1676, sygn. 2677.
14. X.A. Osiński; Słownik Mitologiczny, t. III, Warszawa 1812, s. 336-337.
15. Porównaj : Lynn Thorndicke, History of Magic and Experimental Science, t. I, New York 1923, s. 68, 632; T.H. White; The Bestiary a book of Beasties; New York 1954, s. 182-183; Guy de Tervarent, Attributes et symboles dans l’Art profan, Geneve 1958, s. 333-334; Lexikon der Christ- lichen Ikonographie, Rom, Freidburg, Basel, Wien 1972, s. 11; D. Forstner OSB; Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990, s. 264.
16. Patrz: j.w.
17. j.w.
18. X.A. Osiński; op. cit.
19. W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa, 1991, s. 121-122: D. Forstner, op. cit.
20. j.w.
21. M. Zlat, Ratusz wrocławski, Ossolineum Wrocław 1976, s. 94
22. M. Lehrs, Geschichte und Kritischer Kat..., Wien 1921, t. IV, tabl. 349, The Master of the Amsterdam Cabinet, or the Housebook Masteer, 1470-1500 przez JP Field Kok, Amsterdam, New Jersey 1985.
23. Porównaj: Z. Hendel, Kaplica Zmarłych zwana Ogrójcem... Sprawozdania KHS, t. V, Kraków 1896, s. 240, fíg. 12; F. Kopera, J. Kwiatkowski, op. cit. j.w.
24. M. Zlat, op. cit., j.w.
25. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, przekł. X. Jakuba Wujka; t. II Warszawa 1890.
26. D. Forstner OSB; op. cit., s. 264, przyp. 73, Moralia, Lib. VI. cap. 12.
27. Z. Hendel, op. cit., j.w.; F. Kopera; op. cit., s. 112; F. Kopera, J. Kwiatkowski, op. cit., j.w.; Kat. Zab. Szt. w Pol., t. IV; M. Kraków, cz. II, Warszawa 1971, s. 96; P. Pencakowski, Rzeźby Kaplicy Ogrojcowej..., Folia Historiae Artium, t. XX, Kraków 1984, s. 21-39. Autor podaje dotychczasową literaturę obiektu, jednak niewiedzieć czemu pomija omawiane rzeźby „jaszczurek” z konsoli tej kaplicy a dostrzega jedynie jaszczurkę na skale. W stworzeniu tym Autor widzi aluzję do lenistwa, ospałości i obojętności (s. 25).
28. Kat. Zab. Szt. w Pol., t. IV, cz. III, Warszawa 1978, s. 167, fig. 792-801;
29. Lynn Thorndicke, History of Magic; op. cit., t. I, s.
68, 85, 324, 636; t. II, s. 401, 407, 422; t. IV s. 641, 644; H. Biedermann, Handlexikon der Magischen Künstle, Graz 1973, s. 151, 152-153, 154.
30. H. Biedermann, op. cit., s. 152-153.
31. L. Thorndicke, op. cit., t. I, s. 68, 324; H. Biedermann, op. cit., s. 151-153; R.A. Koch, The Salamander in van der Goes Garden of Eden w: Journal of the Warburg Inst…, London 1965, s. 324–325; L. Thorndicke, op. cit., t. II, s. 401-402, 407;
32. R.A. Koch, op. cit., s. 323.
33. op. cit., j.w.
34. op. cit., j.w.
35. A. Sternschuss, op. cit., s. 188-189; porównaj: W. Tatarkiewicz, Historia estetyki, Ossolineum Wrocław 1962, t. II, s. 232.
36. W. Tatarkiewicz, op. cit., j.w.; D. Forstner, op. cit., s. 264, przyp. 74.
37. L. Thorndicke, op. cit., t. I, s. 85, 88, 324.
38. H. Biedermann, op. cit., przyp. 27.
39. J. Zathey, Z historii środowiska magiczno-estrologicz- nego w Krakowie w XV wieku. Zeszyty Nauk. Muz. Hist. m. Krak. „Krzysztofory”, nr VIII, Kraków 1981, s. 17-21; A. Rakowska-Jaillar d, Alchemia w Krakowie, Rocz. Krak., Kraków MCML nr XIII, s. 19-30; M. Markowski, Historia astrologii w Polsce, t. I, Wrocław, Ossolineum 1975, rozdz. III-XI, s. 43-126.
40. L. Thorndicke, op. cit., t. I, s. 664.
41. Benvenuta Celliniego żywot własny..., przekł. L. Staff, Warszawa 1984, rozdz. 13, s. 124-126; patrz także: H. Biedermann, op. cit., s. 151.
42. J. Zathey, op. cit., s. 21.
43. J. Garbacik, Kallimach jako dyplomata i polityk, Rozpr. Wydz. Hist. Fil. PAN t. XLVI, nr 4, Kraków 1948, s. 14-24; porównaj także: L. Hass, Szkoła farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 35; P. Naudon, Les orygines reliqieuses et corporatives de la Franç-Maçonniere, Paris 1953, s. 241-243; W. Tatarkiewicz, Estetyka nowożytna..., s. 56; Z. Kępiński, Wit Stwosz, Warszawa 1981, s. 74-75.
44. A. Chmiel, Domy krakowskie, Bibl. Krak, nr 54, Kraków 1917, s. 58-60.
45. j.w.
46. P. Bamm, Welten des Głaubens. Aus den Frühzeiten des Christentums, München, Zürich 1959, s. 150.
47. D. Forstner OSB, op. cit., s. 243.
48. W. Kopaliński, op. cit., s. 284-285.
49. A. Chmiel, op. cit., s. 59.
50. K. Girtler, Opowiadania, Kraków 1971, t. I, s. 52.
51. K. Girtler, op. cit., t. I, s. 58.
52. A. Chmiel, op. cit.
53. Przechadzki Kronikarza po Rynku Krakowskim przez J.L., Kraków 1890, s. 174-177.
54. W. Łuszczkiewicz, Kartka z dziejów rzeźbiarstwa pierwszej połowy naszego wieku w Krakowie; Józefa Czecha Kałendarz Krakowski rok 1896, Kraków 1896, s. 58; Z dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Ossolineum, Wrocław 1959, s. 17.
55. Patrz: Encyklopedia świata antycznego, Warszawa 1962, t. II, s. 223-224. Bóg Ajos unoszący dusze Piusa i Faustny występuje m. in. na kolumnie Marka Antonina (160-161 po Ch.) — Muzeum Watykańskie, Rzym.
56. Encykłopedia katolicka pod red. F. Gryglewicza, R. Łukuszyka, Z. Sułkowskiego, t. I, Lublin 1973, s. 615-616.
57. op. cit.
58. T. Dolabella — Śmierć św. Władysława, obraz w kaplicy tzw. królewskiej kościoła oo. Kamedułów na Bielanach pod Krakowem, patrz: S. Tomkiewicz, Tomasz Dolabella, Warszawa 1959, il. 35.
59. W. Łuszczkiewicz, Kartka z dziejów, op. cit., s. 59.
60. Przechadzki kronikarza, op. cit.; J. Wawel-Louis, Urywki z dziejów i życia mieszkańców Krakowa, Bibl. Krak, nr 17, Kraków 1977, s. 85-86, 237; Polski Słownik Biograf., Ossolineum Wrocław 1960-1961, s. 357; K. Girler, Opowiadania, t. I, Kraków 1971, s. 292-293.
61. op. cit., j.w.
62. Przechadzki kronikarza..., op. cit., j.w.
63. patrz: przyp. 55.
64. W. Łuszczkiewicz, Kartka z dziejów, op. cit., s. 58; Z dziejów Akademii..., op. cit., s. 17.
65. H. Świątek, Godła mieszczańskie na kamienicach krakowskich, op. cit., s. 87-93.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
