Kazimierskie miasto żydowskie i jego zabudowa w połowie XVII wieku w świetle niektórych przekazów źródłowych
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.01Abstract
THE JEWISH TOWN IN KAZIMIERZ AND ITS ARCHITECTURE IN THE MID-17TH C.
The article is based on an unpublished study devoted to Cracow’s Kazimierz, written by the author in 1996. It was commissioned by the “History and Culture of Jews” , a Branch of the Historical Museum of the City of Cracow. A reconstruction of the town and ownership questions in Kazimierz in the mid-17th c. is covered on the basis of written accounts from that period together with the earliest, sufficiently accurate plans, as well as the outcomes of architectural studies. This methodology allows to give a more accurate picture of the architectural layout and the function and to retrace the relationships between the status of residents and the character of residential buildings in various parts of the Jewish Town in Kazimierz to be determined. The period (the mid-17th c.) was selected to provide both an objective justification based on the spatial and cultural development of the urban organism, as well as a subjective one in the form of surviving reference sources from that period. The text presents extraordinarily rich factual material and is an excellent model text.
References
1. B. Krasnowolski, Materiały do planszy: Miasto Żydowskie na krakowskim Kazimierzu w połowie XVII wieku, wydruk komputerowy, Kraków 1996.
2. Biblioteka Jagiellońska, Teki Żegoty Paulego, rkps, sygn. 5357/11, t. VII, k. 73 nn.
3. Archiwum Państwowe w Krakowie (cyt. dalej: AP Kraków), sygn. K-358.
4. AP Kraków, akta depozytowe Gminy Żydowskiej, sygn. III/11-8.
5. Dla ogółu spisów podatkowych Kazimierza (także chrześcijańskiego) określenie kamienica oznaczało murowany, zaś określenie dom drewniany budynek mieszkalny.
6. M. Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935. Przynależność posesji do rodu Kalahora w końcu XVIII w. potwierdzają akta hipoteczne Wolnego Miasta Krakowa, spisane w 1826 r.; AP Kraków, WMK Hip. 17, poz. 85.
7. Regestr dom na placu przy ulicy Starcy ŻydoNskiey, który płacz kupieli Moyżesz Jakubowicz y Moyżesz Kalechora od Panów Rayczów Kazimierskich według contractow zapisanych w księgach kazimierskich, uczynionych, zeznanych, zapisanych, które są przedane różnym ludziom według zeznania y świadectwa starszych Żydów przed księgami żydowskimi (...); AP Kraków, Oddz. na Wawelu, Księga wojewodzińska, sygn. II, s. 653 nn.
8. Visio minarum murorum civilium extra Vicos Judaeorum per Judaeos in praejudicium civitatem factam; Archiwum Państwowe w Krakowie, Pro- tocollon actomm consular. Kazimir. 1662-1663, sygn. K-815, k. 5 60-5 65; odpis: Biblioteka Jagiellońska, Teki Żegoty Paulego, sygn. 5357/11, t. VII, k. 88v-89v.
9. O architekturze i sytuacji nieistniejącej kamienicy Jordanowskiej zob. B. Krasnowolski, Ulice i place krakowskiego Kazimierza, Kraków 1993, s. 118-119.
10. Księga wykazów gminy X Miasta Wolnego Krakowa przez Kommissyą Hypoteczną Rzeczy-Pospolitėy Krakowskiey od Seymu Prawodawczego dnia 17go Czerwca 1822 roku ustanowioną po dzień 31 Maja 1826 roku ułożonych i zatwierdzonych; AP Kraków, WMK Hip. 17, 18, 19.
11. Oryginał w Sztokholmie. Reprodukcja: AP Kraków, sygn. 1-2; publ.: Katalog dawnych map wieloskalowych Krakowa XVI-XIX wieku, 1981, poz. 8.
12. Publikowany w skali oryginału: M. Odlanicki-Poczobutt, Z. Traczew- ska-Białek, Plan Kołłątajowski źródłem informacji o Krakowie, „Rocznik Krakowski” nr 48, 1977.
13. Po II wojnie światowej zachowana kopia: AP Kraków, sygn. II-10; publ.: Katalog dawnych map..., poz. 28.
14. Publikowany: Plan miasta Krakowa Ignacego Enderle z lat (1802- 1805) 180 7-1808 tak zwany Senacki wraz z wykazem realności miasta z początku XIXwieku, wyd. H. Münch, Kraków 1959 (reprodukcja oryginału i przerys); reprodukcja innej wersji oryginału: Katalog dawnych map..., poz. 33.
15. Rekonstrukcja terytorialnego rozwoju Miasta Żydowskiego: B. Krasnowolski, Ze studiów nad urbanistyką i architekturą krakowskiego Kazimierza w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, Rocznik Krakowski, 1989; tenże, Rozwój urbanistyczny i architektoniczny miasta żydowskiego na krakowskim Kazimierzu, Krzysztofory Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego, 1989.
16. Położenie bramy dokumentuje m.in. wzmianka w spisie posesji z roku 1653, dotycząca „kamienicy” położonej w miejscu dzisiejszego domu przy ul. Józefa 36: Kamienica Swietlikowska przy Bramie Kazimierskiej. Zarówno wspomnianej bramy jak pierwszej z wymienionych furtek dotyczy wzmianka w rejestrze z 1635 r. o „kamienicy” w miejscu dzisiejszego domu przy ul. Józefa 34 i Jakuba 33: kamienica przy wrotach y fortce. Do drugiej furtki - określonej mianem „brony nowej” - odnosi się wzmianka w tymże rejestrze o domu przy ul. Józefa 30 i Kupa 26: podle drugi[ej] brony nowfejy. Zob. Aneks, pozycje 84, 1 A, 28A.
17. Podstawą prawną dla tej działalności budowlanej mógł być dekret Władysława IV z r. 1638; por. M. i K. Piechotkowie, Bramy Nieba. Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1999, s. 58-59.
18. Niniejsze omówienie przedstawione zostało przez autora w niepublikowanym referacie Architektura żydowskiego Kazimierza, wygłoszonym 4 kwietnia 1995 r. w Centrum Kultury Żydowskiej. Na ten ciekawy problem zwrócił uwagę Pan Natan Gross, którego cenna recenzja pracy autora Ulice i place krakowskiego Kazimierza, zamieszczona w wydawanych w Izraelu „Nowinach-Kurierse” z 1 stycznia 1993 r. (A gdzie boźniczka ‘Auf’n Bergel') sprowokowała relacjonowane tu wyniki wstępnych badań.
19. M. Bałaban, Przewodnik.
20. AP Kraków, WMK Hip. 19, poz. 46A, 46B, 46C, 47D.
21. Wniosek taki znajduje potwierdzenie w szczegółowym planie miasta opracowanym przez Konarzewskiego w 1878 r. (plan publikowany: Katalog dawnych map wieloskalowych Krakowa XVI—XIX wieku, red. M. Odlanicki-Poczobutt, Warszawa 1981, s. 233), gdzie zaznaczono wąski, wysunięty przed linię muru obronnego trakt południowy. Znajduje to potwierdzenie we wspomnianych widokach (por. il. 2-5), ukazujących odrębne dachy nad obiema częściami budynku - przed i za linią muru obronnego.
22. Kwerendę przeprowadzono w zbiorze zgromadzonym przez Pracownię Ikonografii Krakowa Muzeum Narodowego w Krakowie.
23. Gdy Żydzi opuścili Kazimierz w marcu 1941 rozeszła się pogłoska, że w bożnicy na Górce zamurowane są skarby w zlocie i srebrze. Pewnego dnia podekscytowany tłum rzucił się gromadą na stary budynek i rozebrał go do ostaniej cegły. Czy znaleziono tam jakieś skarby? Nie wiadomo. Wiadomo tylko, że zabytkowa boźniczka przestała istnieć; N. Gross, A gdzie boźniczka ‘Auf,n Bergel’.
24. M. Bałaban, Dzieje Żydów w Krakowie i na Kazimierzu, Kraków 1912 t.l,s.271,417
25. Tamże, s. 183.
26. Tamże, s. 420-421; Duda /zobacz uwagi do przyp. 71.
27. M. Bałaban, Dzieje..., s. 166 nn.
28. Dawna substancja budowlana przetrwała w piwnicach.
29. Dawna substancja budowlana przetrwała w piwnicach; dzisiejszy budynek powstał przed kilku laty.
30. M. Bałaban, Dzieje..., 1.l, s.196.
31. Tamże, s.183.
32. Tamże, s. 172, 183,208.
33. Dawna substancja budowlana przetrwała w piwnicach; dzisiejszy budynek powstał przed kilku laty.
34. Numery w nawiasach kwadratowych odnoszą się do oznaczeń na ukazanym tu planie Miasta Żydowskiego. .
35. Wskazywałyby na to wyniki badań terenowych. Problemem niewyjaśnionym do końca jest tu geneza niewielkiego cmentarza, zachowanego jako skwer w północnej części wnętrza ulicy. Natrafienie w ostatnich latach na pochówki pomiędzy tym cmentarzykiem a cmentarzem Remu wskazywałyby na szerszy niegdyś zasięg tego pierwszego.
36. Na stare tynki w piwnicach zwrócił uwagę w toku badań architektonicznych dr Marek Łukacz.
37. M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 99. Autor błędnie wiąże tę inicjatywę z budową bożnicy Kupa; miała ona wprawdzie charakter modlitewni „szpitalnej”, lecz w r. 1595 - na 13 lat przed nabyciem area nova judaeorum - jej budowa w obecnym miejscu nie mogła wchodzić w grę.
38. Por. fragment dotyczący domu [57A] w wykazie z 1635 r.: Podłe tego domu narożnego wprzycznicy należącego do Wielki ulicy (...).
39. M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 89.
40. Tamże, s. 215.
41. Tamże, s. 173.
42. Tamże, s. 326.
43. Ugody zawierane pomiędzy starszyzną żydowską a władzami miejskimi Kazimierza mówiły przeważnie o 8 żydowskich jatkach rzeźniczych; tamże, s. 81, 90, 93.
44. W. Niewalda, i in., Bóżnica Kupa, dokumentacja z badań architektonicznych, mps, Kraków 1993. Zob. także: H. Rojkowska, A. Sudacka, Bożnica „Kupa”, dokumentacja historyczna, mps, Kraków 1992.
45. M. Bałaban, Dzieje..., s. 147, 238.
46. Por. B. Krasnowolski, Ulice i place...
47. Izaak Dawidowicz Wiedeńczyk był mężem córki Izaaka Jakubowicza Je- kelesa; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 159, 163, 219.
48. Może tu chodzić np. o Lewka Possa (wymienionego wśród boni viri) lub o znanego kupca Lewka Kapsora; tamże, s. 248, 261.
49. Possowie byli często wzmiankowani wśród bogatszych rodzin żydowskich; tamże, s. 261,263,283,428.
50. Może identyczny z Abrahamem synem Izraela Jezechiela Rappoporta, autorem dzieła Eiton Haczrachi, wymienionym wśród starszych kafalnych w roku 1638; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 443.
51. Wymieniony w 1645 r. między 27 kupcami, którzy łożyli przed podskarbim przysięgę w sprawie ponoszenia opłat celnych za towary przywożone z zagranicy; tamże, s. 212.
52. W 1625 r. złotnik Dawid sprzedał swój drewniany dom Joachimowi Mojżeszowiczowi; tamże, t. 1.
53. Syn fundatora bożnicy „Na Górce” Mojżesza Jakubowicza Jekelesa.
54. Senior kahalny w latach 1622-1631; w 1642 r. wymieniony wśród kupców, którzy ustanowili swym plenipotentem Lewka Kapsora; tamże, s. 248, 259.
55. Wybitny lekarz wykształcony w Padwie (określany jako Samuel de sacerdotibus Patavianus medicinae doctor), od pocz. XVII w. senior gminy kazimierskiej; zmarł w 1648 r.; tamże, s. 293.
56. Zapewne chodzi tu o Dawida Teodora Kożuchowskiego (zmarłego w roku 1648), wybitnego talmudysty i kupca, który w testamencie spisanym w roku 1647 kamienicę, w której sam mieszkał, zapisał swym synom Chai- mowi, Majerowi i Salomonowi; tamże, s. 196.
57. Syn Izaaka Jakubowicza Jekelesa, właściciel kilku domów na terenie żydowskiego Kazimierza oraz sklepu w kamienicy Myszkowskich przy Rynku 47 w Krakowie; tamże, s. 166 nn; identyfikacja kamienicy „Myszkowskiej”: W. Komorowski, [w:], Encyklopedia Krakowa, Kraków 2000, s. 366.
58. Nazwa zapewne z końca XVI w., kiedy czynny był lekarz Łazarz, syn Samuela, lekarza królowej Bony; M. Bałaban, Dzieje..., s. 292.
59. Może własność potomków Salomona Włochowieża; por. niżej.
60. Czołowy przedstawiciel włoskiego rodu żydowskiego; „faktor Jego Królewskiej Mości” za Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza; kupiec, bankier, od 1647 r. starszy gminy kazimierskiej; tamże, s. 221-222.
61. Wymieniany wśród starszych kahalnych w latach 1633-1636; tamże, s. 260.
62. Rodzina Littmanów przybyła z Moraw; w l.poł. XVII w. jej czołowym przedstawicielem był bogaty kupiec, Littman Morawczyk; tamże, s. 216.
63. Mógł to być Jeleń Doktorowicz (syn wspomnianego Samuela Doktora) lub Jeleń Bocian - syn Wolfa Bociana; tamże, s. 177, 294.
64. Zamożna rodzina Kraśników przybyła z Czech; na terenie Kazimierza jest notowana od połowy XVI w.; tamże, s. 208.
65. Podpisany między 24 kupcami żydowskimi, ustanawiającymi w 1642 r. swym plenipotentem Lewka Markowicza; tamże, s. 248.
66. Jozua ben Józef był wybitną postacią w środowisku kazimierskiego Miasta Żydowskiego. Urodzony ok. 1590 r. w Wilnie, wykształcony w akademiach talmudycznych w Przemyślu, Lublinie i Lwowie, był rabinem zrazu w Przemyślu, Tykocinie, Grodnie i we Lwowie, wreszcie-w latach 1639-1640 - w Krakowie (obok Joela Sirkesa; zob. niżej). Był autorem dzieła Magine Szlomo. Zmarł w roku 1648; s. 271, 417.
67. Zob. przypis 55.
68. Wolf Bocian (zmarły w r. 1625) był najbogatszym w swoich czasach kupcem w Mieście Żydowskim; pozostawił liczną rodzinę.
69. Janas Kraśnik, syn Salomona Izaaka, pochodził ze wspomnianej rodziny przybyłej z Czech. Był znanym kupcem, szwagrem Lewka (Judy Leiba) Bociana, syna Wolfa; M. Bałaban Dzieje..., t.l s. 172, 183, 208.
70. Tamże, s. 183.
71. Joel Sirkes zwany BaCh (skrót tytułu jego głównego dzieła Bejt Chadasz - „Nowy dom”) należał do najwybitniejszych postaci w kazimierskim Mieście Żydowskim. W latach 1618-1640 był rabinem krakowskim (wcześniej - rabinem w mniejszych gminach); tamże, s. 183,420-421; Duda, Krakowskie judaica, s.97.
72. Przyjęto, że domy Marka Benedykta [61], Jozua Messerina [62], Łazarza Rzeźnika [64] i Ferensa Smolera [65] znajdowały się na zapleczach, przy dzisiejszej ul. Kierków. Ich wymienienie w tym miejscu wynikałoby z obecności „miedzucha” pomiędzy kamienicami Żmigrodzkiego [60] i Lewka Benkic- za[63].
73. Złotnik Janasz wymieniony został w 1643 r. wśród „14 mężów”; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 261.
74. Dawid Zyssel wymieniony został w tymże organie władzy kahalnej w 1642 r.; tamże, s. 261.
75. Zamożna rodzina kupiecka; zob. przypisy 56, 92.
76. Syn Mojżesza Jakubowicza Jekelesa, był w r. 1623 opiekunem dzieci zmarłego Jakuba Morawczyka; M. Bałaban, Dzieje..., t. l, s. 175, 215.
77. Tamże, s. 196.
78. Tamże.
79. Ród Świetlików należał w XVII w. do znakomitszych w Mieście Żydowskim; zamożnymi kupcami byli w 1. poł. stulecia Mojżesz i Lewek Świetlikowie; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 90, 123, 206-07.
80. B. Krasnowolski, Ulice i place..., s.73.
81. Zob. przypis 72.
82. Jak wyżej.
83. Jak wyżej.
84. Jak wyżej.
85. „Wałem” było zapewne ogrodzenie cmentarza Remuh.
86. Chodzi tu zapewne o drukarnię w kamienicy Nachuma Meisela (zmarłego w r. 1659), czynną od 1631 r.; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 430-432.
87. Zapewne chodzi o Salomona Szymonowicza, wymienionego w 1643 r. w dokumencie dotyczącym opłat celnych od towarów sprowadzanych z zagranicy; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 212, przypis 1.
88. Dawid (zmarły w r. 1655), syn aptekarza Mojżesza Kalahory, był aptekarzem i lekarzem w szpitalu żydowskim; tamże., s. 147. Aptekarzem był też zapewne Józef; tamże, s. 298.
89. Kamienica Czesakowska znajdowała się w chrześcijańskiej części Kazimierza, we wschodniej części dzisiejszej posesji przy ul. Józefa 22; B. Krasnowolski, Ulice i place..., s. 71.
90. Syn bogatego kupca, zmarłego w 1625 r. Wolfa Bociana, żonaty z Hindą, córką Józefa z Pragi; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 177, 183.
91. Tamże, s. 183.
92. Por. genealogia rodu Kożuchowskich: M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 190. Autor wymienia Izaaka; nie zna imienia jego ojca, nie wspomina o Samuelu.
93. Zapewne Salomon Szymonowicz; zob. przypis 87.
94. Lewek Czapnik wymieniony jest w dokumencie z roku 1643, dotyczącym ceł za towary sprowadzane z zagranicy; M. Bałaban, Dzieje..., t. 1, s. 212, przypis 1.
95. Syn Wolfa Bociana; tamże., s. 177.
96. O rodzinie Littmanów, zob. przypis 62.
97. M. Bałaban, Dzieje..., s. 184.
98. Tamże, s. 207.
99. Syn Izaaka Nachmanowicza, seniora żydowskiego we Lwowie; tamże s. 162.
100. Joachim złotnik wzmiankowany był w r. 1619; tamże, s. 326.
101. Tamże, s. 215.
102. Tamże, s. 173.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
