Dom Śląski w Krakowie. Geneza - historia - teraźniejszość
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.11Abstract
THE SILESIAN HOUSE, ORIGINS AND HISTORY TO THE PRESENT DAY
The Silesian House was built at 2 Pomorska Street in Cracow in 1931-1936 on the initiative of the Society for the Defence of the Southern and the Western Borderland and the Małopolska Union for the Defence of the Western Borderland, the latter established in 1929. The Silesian House was planned to serve Polish people from Silesia who came to Cracow on patriotic and educational tours and Silesian youth who came to study in the royal city of Cracow.
During the Nazi occupation, the monumental building at the intersection of 2 Pomorska and 1 Królewska Streets was seized by the Germans to serve the Nazi’s repressive system. From autumn 1939 to January 1945 it housed the headquarters of the Sipo and the SD of the Cracow District of the Generalgouvernement ( Komandeur der Sicherheitspolizei und des SD im Distrikt Krakau - KdS). Former prison cells in the cellars of the Silesian House, which have survived to the present day are a testimony to crimes committed during the war by the German police organisations, and in particular by the officers of the so-called “IVth Department”, i.e. the Gestapo. Several hundred inscriptions can still be read on the walls of three cells in Pomorska Street. They illustrate the tragic history of Poland during WW IL After 1945 the Silesian House was returned to the Polish Western Union. We do not have comprehensive historic accounts about the history of the building at 2 Pomorska Street during the Stalinist era. Probably for a few months in 1945, during the stay of Officer-Cadet School of Infantry and Cavalry, various persons were detained in the former Gestapo cells retained by the communist repression system. In November 1981 a branch of the Historical Museum of the City of Cracow devoted to Polish martyrdom during WWII was established with the primary goal of preserving the national memory, and in particular the former Gestapo prison cells.
References
1. M. Mroczko Polska myśl zachodnia 1918 -1939, Poznań 1986, s. 196 i następne.
2. J. Pachoński Kraków wobec powstań śląskich i plebiscytu, Warszawa - Kraków 1981, s. 13-15.
3. J. Pachoński, op.cit., s. 32-33.
4. J. Pachoński, op.cit., s. 143-147.
5. Archiwum Państwowe w Krakowie (Dalej APKr), Starostwo Grodzkie w Krakowie (STGKr), Pismo Dyrekcji Policji w Krakowie do Założycieli Stowarzyszenia do rąk prof. Henryka Pachońskiego z 25 VII 1922 r., StGKr 219.
6. APKr StGKr 219, Pismo do Dyrekcji Policji w Krakowie z 17 IV 1923 r.
7. APKr StGKr 219, Pismo do Dyrekcji Policji w Krakowie z 15 XI 1925 r.
8. J. Pachoński, op.cit., s. 171- 172, Pachoński Henryk [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. XXIV, 1979, s. 762-763,
9. Cz. Brzoza Karol Rolle [w:] PSB, t. XXXI/4 Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1989, s. 567-570.
10. A.Vetulani Stanisław Kutrzeba [w:] PSB, t. XVI/1, Wrocław 1971, s. 314-318, Stanisław Kutrzeba 1876-1946, Materiały z Uroczystego Posiedzenia PAU w dniu 24 czerwca 1996 r., Kraków 1998.
11. W. Bieńkowski Władysław Semkowicz, [w:] PSB, Warszawa - 1995, t. XXXVI/2, s. 234-242.
12. H. Rechowicz, „Wojewoda śląski dr Michał Grażyński”, Warszawa – Kraków 1988; W. Zieliński Michał Grażyński 1890 -1965 Wojewoda Śląski Katowice 1986.
13. J. Semkowiczowa, Działalność kresowa oraz bibliografia prac górskich Władysława Semkowicza w okresie 1918-1939, Kraków 1973, mps [w:] Archiwum PAN w Krakowie, K III 56, s. 3.
14. J. Semkowiczowa, op.cit., s. 7.
15. Do PT Letników Orawskich,. 1 VIII 1921 [w:] Archiwum PAN w Krakowie, K III 56.
16. Jako datę zjednoczenia niektórzy autorzy podają także rok 1926. Zob. Władysław Semkowicz, Archiwum PAN w Krakowie.
17. M. Mroczko, Związek Obrony Kresów Zachodnich 1921-1934. Powstanie i działalność, Gdańsk 1973, s. 16-17.
18. M. Mroczko, Związek Obrony Kresów Zachodnich..., s. 33.
19. Tamże s. 57-59.
20. J. Pachoński, op.cit., s. 165.
21. M. Mroczko, Polska myśl zachodnia..., s. 198.
22. J. Lisiewicz, W. Palimąka, Stanisław Pareński (1843-1913), [w:] PSB, t. XXV, Wrocław, 1980, s. 216-218.
23. J. Pachoński, op.cit., s. 150-151.
24. Tamże, s., 167-168.
25. K. Rolle, Wspomnienia, mps, wrzesień 1946 r., APKr, zespół Polskiego Związku Zachodniego (dalej PZZ) 101.
26. Za twórcę projektu Domu Śląskiego uchodzi Ludwik Wojtyczko, Zob. Encyklopedia Krakowa PWN, Kraków 2000, s. 161, tymczasem autorem projektu Domu Śląskiego był najprawdopodobniej Józef Rybicki,
27. Strażnica Zachodnia, nr 14-15 z 10 VIII 1931 r. s. 9.
28. APKr, Archiwum Budownictwa Miejskiego, Akta kamienicy przy ul. Wielopole 4. Koncern „IKC” zaraz po zakupie parceli i kamienicy przy ul. Wielopole, przystąpił do budowy prowizorycznych, parterowych magazynów na składy papierów i farb (1930 r), warsztatu garażowego (1931 r.), stacji benzynowej o pojemności 2500 litrów (1932 r.). W 1936 r. spółka wydawnicza „Kurier” informowała zarząd miasta o swoich planach wyburzenia dawnego domu Pareńskich i zamiarze wybudowania w jego miejsce nowoczesnego budynku przemysłowego. Plany te nie zostały zrealizowane. Część budynku przy ul. Wielopole przeznaczono na mieszkania służbowe, a resztę na magazyny koncernu.
29. Filia Śląska w Krakowie, Powstaniec, r. XI, 1937, nr 25 z 31 X, s. 16.
30. K. Rolle, op.cit., s.4.
31. APKr, dokumentacja budynku ul. Pomorska 2, f. 998 i f. 23.
32. K. Rolle, op.cit., s. 4-5.
33. Pismo Okręgu Małopolskiego PZZ do Pana Wojewody, Wydział Społeczno-Polityczny w Krakowie, APKr, StGKr 206, s. 254.
34. K. Rolle, op.cit., s. 5.
35. Informacja o inż. Karolu Rolle dla Urzędu Wojewódzkiego, Wydział Społeczno-Polityczny z 17 XII 1948 r. podpisana przez Prezesa doc. Bogusława Leśnodorskiego i sekretarza Wiesława Kaczmarczyka, APKr PZZZ 42.
36. Wspomnienia Henryka Dobrowolskiego, Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po H. Dobrowolskim, rkp. 15.
37. J. Bratko, Gestapowcy, Kraków 1990, s. 7.
38. S. Czerpak, T. Wroński, Ulica Pomorska 2. O Krakowskim Gestapo i Jego siedzibie w latach 1939-1945, Kraków 1972; S.Czerpak, T. Wroński, Ulica Pomorska 2, Kraków 1974, T. Wroński, Kaźń Polaków przy ulicy Pomorskiej 2 w Krakowie w latach 1939-1945, Warszawa 1985 (wydanie II).
39. Podstępne uwięzienie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej ( 6 XI 1939 r): dokumenty, wybór i opracowanie Józef Buszko i Irena Paczyńska, Kraków 1995, s. 16.
40. T. Wroński, Kaźń Polaków przy ul. Pomorskiej 2, Warszawa 1985, s.21.
41. Protokół przesłuchania świadka Mariana Kuciapy z 6 III 1970 r, Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej IPN Warszawa), sygn. akt SN 7/11/67, s. 127-128.
42. T. Gąsiorowski, A. Kuler, Dom Śląski, mps przewodnika po wystawie stałej przy ul. Pomorskiej 2, brak daty.
43. J. Bratko, op.cit., s. 59, 70.
44. S. Czerpak, T. Wroński, Ulica Pomorska 2,0 Krakowskim Gestapo i jego siedzibie w latach 1939-1945, Kraków 1972, s. 22-23.
45. A. Kuler, A. Wiekluk, Stanisław Rostworowski Janusz Marian [w:] Małopolski Słownik Biograficzny Uczestników Działań Niepodłegłościowych 1939-1956, Kraków t. 3, s. 148-151.
46. S. Czerpak, T.Wroński, op.cit., s. 94.
47. T. Wroński, Kaźń Polaków przy ul. Pomorskiej 2, s. 42.
48. Protokół przesłuchania świadka Mariana Kuciapy z 26 III 1970 r., IPN Warszawa, sygn. akt 7/11/67, s. 130.
49. APKr PZZ 3, Umowa użytkowania budynku przy ul. Pomorskiej 2/4 i Wybickiego 1.
50. Oficerskie Szkoły Piechoty w Polsce: zarys dziejów, praca zbiorowa pod red. Teodora Wójcika, Wrocław 2001, s. 93.
51. Tamże, s. 96-97.
52. R. Majewski, Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Zmechanizowanych im. Tadeusza Kościuszki, Warszawa 1973, s. 62.
53. Tamże, s. 95.
54. Oficerskie szkoły piechoty w Polsce..., s. 151.
55. APKr UWKr 162, Zestawienie kin i programów odegranych na terenie Województwa Krakowskiego za miesiąc luty i marzec 1945., s. 4.
56. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po Henryku Dobrowolskim, Posiedzenie Komitetu organizacyjnego krakowskiego okręgu PZZ, mps.
57. APKr PZZKr 102, Polski Związek Zachodni przed wojną i dzisiaj, mps, 1945, bez autora.
58. APKr, Wstęp do inwentarza PZZ przygotowany przez Henryka Dobrowolskiego: Dzieje Polskiego Związku Zachodniego w Krakowie.
59. APKr UW II 1072
60. APKr UWII 1072, Pismo zarządu Okręgu PZZ w Krakowie z 14 VI 1946 r., k. 53.
61. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po Henryku Dobrowolskim, instrukcja w sprawie rejestracji zbrodniarzy niemieckich dla obwodów i kół PZZ.
62. APKr PZZ 3, pismo z 4 IX 1945 r.
63. APKr PZZ 3, Sprawozdanie w sprawie objęcia budynku przy ul. Pomorskiej 2, bez daty, b.p. Opis pokoi przeznaczonych na biura okręgu PZZ wskazuje, że obecnie są to pomieszczenia zajmowane przez ośrodek szkolenia kierowców LOK oraz biuro oddziału Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.
64. APKr PZZ 3, Pismo Do Dowódcy I Oficerskiej Szkoły Piechoty z 24 I 1946 r. Władze PZZ wskazywały szkołę wojskową jako winną dewastacji budynku pozostawionego właściwie w stanie niezniszczonym przez Gestapo.
65. XXV Lat Teatru Rapsodycznego w Krakowie 1941-1966, Kraków 1966, s. 30 i 101.
66. W 1946 r. ulicę tę przemianowano na 18 Stycznia, a ul. Pomorska stała się ul. Wybickiego; do nazwy ul. Pomorska powrócono w 1981 r., w 1991 r. nazwę ul. 18 Stycznia zmieniono na Królewska.
67. M. Kotlarczyk, Reduta słowa, Londyn 1980, s. 12, także: ...Trzeba dać świadectwo. 50. lecie powstania Teatru Rapsodycznego w Krakowie, Kraków 1991, s. 265, J. Ciechowicz, Dom opowieści. Ze studiów nad Teatrem Rapsodycznym Mieczysława Kotlarczyka”, Gdańsk 1992, s. 23.
68. Informacje od pani Danuty Michałowskiej, Zob. także: M. Topór, Moje związki z Teatrem Raopsodycznym [w:] ...Trzeba dać świadectwo, s. 188-206. Wydaje się, że w przydziale mieszkań pośredniczył ZASP.
69. APKr PZZ 3, Umowa użytkowania sali kinowej oraz hollu w budynku przy ul. Hubickiego 1.
70. APKr PZZ 3, Pismo sekretarza okręgu PZZ do ZG PZZ z 29 III 1946 r.
71. APKr PZZ 3, Pismo Okręgu Krakowskiego PZZ do DOWKr z 18 VI 1946 r.
72. Wycieczka z przeszkodami, Dziennik Polski nr 171 z 24 VI 1946 r.
73. APKr PZZ 3, Polecenie Dowódcy jednostki wojskowej nr 3152 z 3 XII 1946 r.
74. APKrPZZ 41, Pismo do ZG PZZ w Poznaniu z 26 I 1947 r.
75. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po prof. Henryku Dobrowolskim, Protokół z posiedzenia prezydium zarządu Okręgu Krakowskiego PZZ z 22 XII 1948 r.
76. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po prof. Henryku Dobrowolskim, notatka z 2 VII 1947 r.
77. APKr PZZ 41, Pismo ZG PZZ z 14 IV 1948 r.
78. APKr PZZ 41, Pismo do ZG PZZ w Poznaniu z 26 I 1947 r.
79. APKr PZZ Kr 81, Instrukcja nr 1 w sprawie połączenia Polskiego Związku Zachodniego i Ligi Morskiej wydana przez Zarządy Główne PZZ i Ligi Morskiej, Warszawa, 28 IX 1949 r.
80. APKr PZZ Kr 81, Pismo Zarządu Okręgu Krakowskiego PZZ do Koła Grodzkiego PZZ z 9 IX 1949 r.
81. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po prof. Henryku Dobrowolskim, rkps o działalności PZZ.
82. APKr PZZ Kr 81, Wyciąg ze stenogramu z Nadzwyczajnego Walnego Zjazdu PZZ w Szczecinie w dniu 2 IV 1950 r., Warszawa, 12 I 1951 r.
83. H. Dobrowolski, Wstęp do inwentarza zespołu PZZ w APKr, mps, s. 8.
84. APKr Liga Morska w Krakowie (dalej LMKr) 11, Pismo kierownika oddziału LM przy ul. Wybickiego 2 z 22 XII 1952 r.
85. Archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, OP-51-5-99, Pismo Porozumienia Organizacji Kombatanckich i Niepodległościowych w Krakowie z 27 IV 1999 r.
86. R. Bodnar, Zakazany patriotyzm [w:] Nasza Polska nr 26 z 28 VI 2000 r., s.14. Artykułów, których pisano o Domu Śląskim jako siedzibie UB, ukazało się sporo. Były to, m.in.: W miejscu kaźni. Wokół Domu Śląskiego w Krakowie, red., Nasz Dziennik z 31 I 2002 r, R. Bodnar, Katownia UB jako salon Bingo?, Nasza Polska nr 14 z 3 IV 2002 r.,s. 2.
87. J. Potoczek-Pałasińska, Gestapo, UB – ul. Pomorska 2, relacja spisana 1 IX 1996 r., w zbiorach oddziału przy ul. Pomorskiej 2.
88. Tam gdzie dawniej gościło gestapo, Echo Krakowa nr 137, 29 VIII 1946 r.
89. S. Korboński, W imieniu Rzeczpospolitej, Paryż 1956, s. 109-110.
90. Deklaracja ideowa i Statut Ligi Morskiej, Zarząd Główny Ligi Morskiej, Warszawa 1950, s. 23-24.
91. APKr LMKr 8, Pismo do KW PZPR – Wydział Organizacyjny z 8 IV 1950 r.
92. APKr LMKr 7, Rezolucja Zjazdu Okręgowego LM z 11 III 1952 r.
93. APKr LMKr 8, Sprawozdanie z naradu aktywu Ligi morskiej Okręgu krakowskiego odbytej w dniu 18 V 1950 r.
94. APKr LMKr 11, Protokół posiedzenia zarządu okręgu LMz 7 XI 1951 r.
95. APKr LMKr 11, Protokół zarządu okręgu Ligi Morskiej z 3 V 1950 r.
96. APKr LMKr 11, Pismo kierownika oddziału LM Marii Łuczak z 22 XII 1952 r.
97. APKr LMKr 11, Protokół nr 28 z 11 I 1951 r.
98. APKr LMKr 11, Protokół zarządu Okręgu Ligi Morskiej nr 80 z 27 XI 1952 r.
99. APKr LM 11, Ustalenie wynagrodzenia dla L. Koszelińskiego, 28 V 1952 r.
100. APKr LMKr 11, Protokół nr 66 Zarządu Okręgu LMz 1 VI 1952 r.
101. W późniejszych latach w Domu Śląskim działało Kasyno MO, być może już w latach 50. UB wynajął na potrzeby „rozrywkowe” swoich funkcjonariuszy pomieszczenia w Domu Śląskim.
102. Informacje uzyskane od Stanisława Piwowarskiego.
103. R. Majewski, op.cit., s. 92, 94.
104. S. Brzeziński, et al., Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Zmechanizowanych im. Tadeusza Kościuszki 1943-1983, Warszawa 1984, s. 127.
105. T. Kędzierski, Podchorążowie w walce z bandami, [w:] Polska Zbrojna nr 24 z 29 I 1947 r., s. 2.
106. APKr LMKr 7, Rezolucja na Zjeździe Okręgowym LM w Krakowie w dn. 11 III 1952 r.
107. APKr Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie PWRNKr 286, Pismo Prezydium WRN w Krakowie, Wydział społeczno-administracyjny z 17 VIII 1955 r.
108. Statut Ligi Przyjaciół Żołnierza, projekt, 1953 r. s. 3-4.
109. T. Gąsiorowski, „Dom Śląski” przy ul. Pomorskiej 2 w Krakowie, [w:] Krzysztofory nr 17, Kraków 1990, s. 82-84.
110. S. Czerpak, T.Wroński, Ulica Pomorska 2, Kraków 1972, s. 22-23.
111. APKr, akta KW PZPR 1800, Notatka służbowa w sprawie piwnic W b. siedzibie Gestapo przy ul. Wybickiego 2, s. 339.
112. S.Czerpak, T.Wroński, Ulica Pomorska 2, Kraków 1974.
113. APKr KW PZPR 1800, protokół Zespołu do spraw Upamiętnień i Nazewnictwa Komisji Historycznej KW PZPR w Krakowie z dnia 1 marca 1972 r, s. 239-244.
114. Pełne kompendium działalności oddziału MHK przy ul. Pomorskiej 2 w latach 1981-2001, Zob. J.Salwiński, Ulica Pomorska 2. Oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Dorobek, potrzeby, perspektywy [w:] Sowiniec, Kraków, grudzień 2001, nr 19, s. 137-148.
115. Napisy na ścianach byłych cel Gestapo w piwnicach budynku przy ul. Pomorskiej 2 w Krakowie. Ocena stanu obiektu i propozycje konserwatorskie. Wykonał Edward Kosakowski i Wiktor Kuczewki, Kraków, grudzień 1988 r., mps w zbiorach oddziału przy ul. Pomorskiej 2.
116. Ocena stanu cel byłej siedziby Gestapo przy ul. Pomorskiej 2 w Krakowie i propozycja programu prac konserwatorskich. Konserwacja Zabytków s.c. A. Piotrowski - E. Kosakowski, Krzeszowice 1996.
Ostatnie prace konserwatorskie w dawnych celach Gestapo prowadzone były w listopadzie i grudniu 2002 r. przez Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł sztuki ASP w Krakowie i miały za zadanie usunięcie skutków zalania cel, które miało miejsce w kwietniu 2002 r. Prace te nadzorował prof. Edward Kosakowski, dziekan Wydziału Konserwacji krakowskiej ASP.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
