Konserwatorskie problemy otoczenia Wawelu
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.09Abstract
ISSUES OF RESTORATION OF WAWEL HILL AND ITS SURROUNDINGS
The surroundings of Wawel Hill include a number of historic settlement units whose constructors used the natural landform features: the limestone rock of Wawel Hill, “the Rudawa and Prądnik cone” and the floodplain terraces. In the early Middle Ages the dry “cone” became the site of the settlement called Okół which underwent urban regulations in the 15th century. Chapter houses developed in Kanonicza Street after the fall of the Nova Civitas (in the 15th and the 16th centuries their architectural form was transformed into stately palaces), while the first half of the 17th century witnessed the development of monasteries. The floodplain terraces on the southern side of Wawel Hill evolved into the suburb of Kazimierz – Stradom – and, as time went by, even more monasteries were established in that area. Another settlement unit – Groble – developed in the area of the old river beds of the Vistula and Rudawa rivers, and modern jurydyki* (one of which belonged to the king, while several others belonged to the nobility) were established there. The Planty greenbelt was developed over the period 1818–1822, and boulevards stretching along the River Vistula were built over the period 1907–1912 (the project was never completed). In 1880 a view of Wawel Hill could be admired from the newly built Na Groblach Square. Horrified by the fast development of commercial investments, the enlightened citizens of the city protested: Let us not permit for Wawel Hill to be obscured! (Karol Knaus wrote in his pamphlet in 1893). Today, the development and conservation plans for the area surrounding Wawel Hill should recognize the unique identity of all the historic units. The following aspects should be considered: the present condition and the restoration of monumental architecture and urban dominants (main task: the restoration of the old monastery complex of the Order of the Holy Sepulchre and the former St Hedwig’s Church in Stradom), the character of closed urban spaces (further obscuring of the view of Wawel Hill from Na Groblach Square should be prohibited; a new design for the urban development of Dębnicki Market Square is needed), the latest architectural developments and the ways to incorporate them into the area (further commercialisation of the space, e.g. the construction of more buildings of the type of grand hotels, such as the Sheraton and the Radisson, and of a complex of skyscrapers in Ludwinów, and further development of the “Nadwiślan” complex should be stopped); more attention should be paid to the maintenance of greenery (on the boulevards on the Vistula river banks, in Retoryka Street and in the inner space of Na Groblach Square; the continuation of works at Planty); issues of street furniture, road surfaces (the lowering of the level of Kanonicza Street at the foot of Wawel Hill to reach its original level), infrastructure, traffic, parking lots (construction of underground parking lots underneath Powiśle Street, Kossaka Square and Na Groblach Square – in the areas where the density of old settlements was smaller and which are of lesser importance as archaeological sites).
* jurydyka (from Latin iurisdictio) – a village right outside (or, less commonly, an enclave within) a royal city which was independent from the municipal laws and rulers but instead remained under the jurisdiction of the ecclesiastic or secular lord who chartered, founded and owned it.
References
1. Artykuł jest oparty o referat autora przedstawiony na posiedzeniu Komisji Informacji i Inicjatyw Społecznych Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa w marcu 2007 r.
2. Wyspiański S., Ekielski W.: Akropolis, projekt zagospodarowania Wawelu. „Architekt” 1908, R. 9, nr 11, s. 127 i in.
3. Banach S., Demel J., Dobrzycki J., Tobiasz M.: Przemiany dziejowe otoczenia Wawelu. Kraków 1953.
4. Krasnowolski B.: Odnowa zabytków Krakowa. Geneza, cele, osiągnięcia, zamierzenia. Kraków 2004; Dettloff P., Fabiański M., Fischinger A.: Zamek królewski na Wawelu: sto lat odnowy (1905–2005). Kraków 2005.
5. Kmietowicz-Drathowa I.: Wstępna rekonstrukcja naturalnej topografii centrum Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 1974, nr 15, s. 151–158.
6. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 115.
7. Nieco wcześniejsze powstanie tego systemu (w dobie Wacława II Czeskiego) widzi Gawlas S.: Nova civitas in Okol. Fragment z dziejów Krakowa. W: Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Zbiór studiów. Red. S.K. Kuczyński. T. 6. Warszawa 1994, s. 101–110.
8. Według interpretacji Krasnowolskiego B.: Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze Ziemi Krakowskiej. Kraków 2004. Cz. 1, s. 111 115, 120–122, il. 13, 14. Zob. też: Niewalda W., Krasnowolski B.: Układy urbanistyczne krakowskiego Okołu – próba rekonstrukcji.
„Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1981, R. 15, s. 69–82; eidem: Układy urbanistyczne krakowskiego Okołu. W: Kraków przedlokacyjny. Materiały z sesji naukowej z okazji Dni Krakowa 1984 r. Red. J.M. Małecki, Kraków 1987, s. 64–68; Encyklopedia
Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000: Okół [oprac. W. Niewalda, H. Rojkowska], s. 692–693.
9. Fischinger A.: Historia ulicy Kanoniczej w Krakowie. W: Zagadnienia badawcze i projektowe zespołu ulicy Kanoniczej w Krakowie.
Materiały z sympozjum konserwatorskiego PKZ w Krakowie. Kraków 1971; Krasnowolski B. [konsultacja A. Fischinger]: Fazy rozwojowe zabudowy. W: Krasnowolski B., Niewalda W. [z zespołem]: „Kraków, bloki nr 37, 38, 39, zbiorcze opracowanie wyników studiów historyczno-urbanistycznych” [mps] PKZ Kraków 1978, s. 101–102; Bicz-Suknarowska M., Niewalda W., Rojkowska H.: Zabudowa ulicy Kanoniczej w Krakowie na tle urbanistyki średniowiecznego Okołu. W: Sztuka około 1400. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Poznań, listopad 1995. T. 1. Warszawa 1996, s. 87–104; eidem: Zabudowa rezydencjonalna (kanonicza) dawnego Okołu w XVI wieku. W: Między gotykiem a barokiem. Sztuka Krakowa w XVI i XVII wieku. „Biblioteka Krakowska” 1997, nr 136, s. 191–219.
10. Małkiewicz A.: Kościół Świętych Piotra i Pawła w Krakowie. Kraków 1985; idem: Rzym a barokowa architektura Krakowa. „Rocznik Krakowski” 2003, T. 69, s. 48–49, 53.
11. Krasnowolski B.: Odnowa zabytków..., s. 58–64.
12. Mastalerzówna M.: Przedmieście Stradom w wiekach średnich. „Biblioteka Krakowska” 1938, T. 94, s. 93–94; Krasnowolski B.: Układ przestrzenny krakowskiego Kazimierza w XIV w. „Rocznik Krakowski” 1988, T. 54, s. 51; idem: Ulice i place krakowskiego Kazimierza, Kraków 1992, s. 14–15, 187–216; idem: Z badań nad urbanistyką i architekturą krakowskiego Kazimierza w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych. „Rocznik Krakowski” 1989,T. 55, s. 103–112.
13. Krasnowolski B.: Młynówka Królewska – geneza i przekształcenia. „Rocznik Krakowski” 2003, T. 69, s. 25–33.
14. Długosz J.: Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis. Wyd. A. Przeździecki. T. 3. Kraków 1864, s. 29.
15. Krasnowolski B.: Z badań nad urbanistyką..., s. 103–112.
16. Krasnowolski B.: Dwie siedziby „Naszej Przeszłości”. W: Sto tomów „Naszej Przeszłości”. Red. J. Dukała, J. Kopiec. Kraków 2003, s. 337 i in.
17. Kruszyński T.: Kościół św. Agnieszki i jego całkowite odnowienie. „Czas”, 1933, nr 32, z dn. 9 II, s. 2, nr 33 z dn. 10 II, s. 2; Hodys A.: Wojskowy kościół św. Agnieszki w Krakowie, rozkaz wewnętrzny Biskupa Polowego Wojsk Polskich, 1936.
18. Krasnowolski B.:, Ulice..., s. 213; widok z pocz. XIX w. publikowany w: Grabowski A.: Kraków i jego okolice. Wyd. 3. Kraków 1836, tab. od s. 272.
19. Krasnowolski B.: Ulice..., s. 47–48.
20. Ibidem, s. 204–205, 207; idem: Z badań..., s. 103–112.
21. Encyklopedia...: Groble, Podzamcze, Wielkorządzkie, s. 260, 774–775, 1044; Krasnowolski B. [z zespołem]: Studium konserwatorskie przedmieść i jurydyk po zachodniej stronie Krakowa. Kraków 2004–2005 [wydr. komp. PKZ „Arkona”].
22. Tomkowicz S.: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, ich nazwy i zmiany postaci. „Biblioteka Krakowska” 1926, nr 63–64, s. 163, przyp. 2; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny..., s. 245.
23. Encyklopedia..., s. 260.
24. Przed 1700 r. nastąpił podział jurydyki Smoleńsk na część stanowiącą nadal własność duchowną (zachowująca dawną nazwę) i część należącą do krakowskich wielkorządów (Wielkorządzkie = Smoleńsk Wielkorządowy); zob. Encyklopedia..., s. 1044. Od tego czasu akta wielkorządowej jurydyki Smoleńsk (w przeciwieństwie do jurydyki Smoleńsk kościoła Bożego Miłosierdzia) są sygnowane: ex acits advocatalibus fundi Smoleńsk terrestris ad Cracoviam; Chmiel A.: Pieczęcie m. Krakowa, Kazimierza, Kleparza i jurydyk krakowskich do końca XVIII wieku. „Rocznik Krakowski” 1909, T. 11, s. 175.
25. Tomkowicz S.: Ulice..., s. 167; Encyklopedia..., s. 1071.
26. W1644 r. grunt ten (rejon pomiędzy dzisiejszymi ulicami Zwierzyniecką a Smoleńsk) obejmujący domy, sadzawki, dwór i grunta opuszczone, należał do Katarzyny z Mirowa Drohojowskiej, która uczyniła na tej posiadłości zapis dla kościoła Bożego Miłosierdzia wraz z pobliskim szpitalem; grunt wszedł potem w skład jurydyki Smoleńsk. Zob. Wojnasówna J.: Jurydyka Smoleńsk. W: Studia nad przedmieściami Krakowa. „Biblioteka Krakowska” 1938, nr 94, s. 190; Encyklopedia..., s. 167.
27. Data budowy na zachowanej tablicy fundacyjnej.
28. Zob. Odlanicki-Poczobutt M., Traczewska-Białek Z.: Plan Kołłątajowski źródłem informacji o Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1977, T. 48, s. 9–16 i aneks.
29. Archiwum Państwowe w Krakowie, sygn. K-839; Wojnasówna J.: Jurydyka..., s. 183; Tomkowicz S.: Ulice..., s. 167, 170; Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Kraków 1979, s. 8–9; Niezabitowski M.: Pierwszy „Wielki Kraków” – proces „pękania” murów obronnych Krakowa 1791–1802. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2005, z. 23, s. 71–78.
30. Stanisława Kaweckiego opis miasta Krakowa w obrębie okopów w r. 1836. Wyd. A. Chmiel. „Biblioteka Krakowska” 1927, nr 65, s. 46–50 i plan; zob. też: Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków..., s. 129.
31. Ibidem, s. 34. Wścianę browaru Królewskiego wmurowano tablicę ukazującą poziom wody w dniu 26 sierpnia. Kolejna, podobną tablicę wmurowano po powodzi w 1876 r.
32. Encyklopedia..., s. 1100.
33. Ibidem, s. 260.
34. Ibidem, s. 651; Purchla J.: Jak powstał nowoczesny Kraków. „Biblioteka Krakowska” 1979, T. 120, s. 67, 232.
35. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków..., s. 347.
36. Klein F.: Planty krakowskie. Kraków 1911; Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków..., s. 134; Encyklopedia..., s. 757.
37. Wyburzenia te objęły „gmach (...) z korytarzem na dole oraz dawnym nowicjatem na górze, kuchnią i biblioteką, infirmeria podwórzu, przy ogrodzie klasztoru, murowany ze sklepieniami, a także stajnie, wozownie, mieszkania oraz mury parkanowe”; Archiwum Prowincji Bernardynów w Krakowie, akta dot. kościoła na Stradomiu, sygn. Ii- 3, s. 1, 5-6, 9, 13, 23; sygn. I-i-5, s. 7. Stan zabudowań bernardyńskich trakcie rozbiórki ukazuje litografia J. Sontaga; Banach J.: Ikonografia Wawelu. T. 1. Kraków 1977, poz. 93.
38. Banach S., Demel J., Dobrzycki J., Tobiasz M.: Przemiany dziejowe..., poz. 120, s. 115, ryc. 44; Krasnowolski B.: Ulice..., s. 192–193.
39. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków..., s. 295; Encyklopedia..., s. 260.
40. Encyklopedia..., s. 757; Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków..., s. 305–306.
41. Protestujący przeciwko tej decyzji miejski konserwator zabytków Leszek Ludwikowski został odwołany ze stanowiska; Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 6. Kraków w latach 1945–1989. Kraków 2004, s. 543.
42. Encyklopedia..., s. 307, 774, 891.
43. Granice Podzamcza z Rybakami oraz innych historycznych jednostek w XVIII w. ukazuje plan opracowany przez Komorowskiego W.: Podmiejskie siedziby szlacheckie w osiemnastowiecznym Krakowie. „Rocznik Krakowski” 2003, T. 69, s. 141.
44. Krasnowolski B.: Ulice..., s. 201 i przyp. 55; Komorowski W.: Podmiejskie siedziby..., s. 145, il. 6.
45. Encyklopedia...: Dębniki, s. 148–149.
46. Kraków. Rozszerzenie granic 1909–1915. Wyd. K. Rolle. Kraków 1931; Bieniarzówna J. Małecki J.M.: Dzieje Krakowa.T. 3. Kraków..., s. 355 i in.
47. Boy-Żeleński T.: Na prawym brzegu. W: idem: Znaszli ten kraj?. Kraków 1932.
48. Purchla J.: Urbanistyka, architektura i budownictwo. W: Dzieje Krakowa. T.4. Kraków w latach 1918–1939, Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1997, s. 171.
49. Jeden z nich porównywał realizację japońskiego centrum pod Wawelem z… budową sowieckiej huty pod Krakowem. Autor niniejszego artykułu, wówczas radny miasta Krakowa, nigdy nie zapomni żenującego poziomu wielu ówczesnych wypowiedzi na sesjach Rady Miasta.
50. Krasnowolski B.: Odnowa zabytków..., s. 124, 127.
51. Górski B., Krasnowolski B., Skamla J.: Kraków. Studium wnętrza ulicy Retoryka z wytycznymi konserwatorskimi oraz program rewaloryzacji. Kraków 1996 [wydr. komp. PKZ „Arkona”].
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

