Okupacja a przekład
Tłumacze literatury niemieckojęzycznej i ich przekłady w latach 1939-1945
DOI :
https://doi.org/10.12797/MOaP.32.2026.73.01Mots-clés :
Nazi cultural policy, literary translation 1939-1945, polish translations of German-speaking literature, Jerzy Kamil Weintraub, Wanda KragenRésumé
OCCUPATION AND TRANSLATION: TRANSLATORS OF GERMAN-LANGUAGE LITERATURE AND THEIR TRANSLATIONS, 1939–1945
The text examines the situation of translators of German-language literature in occupied Poland between 1939 and 1945, highlighting the dramatic conditions faced by individuals who had previously been engaged in fostering intercultural dialogue between Poland and the German-speaking world, but who, after the outbreak of war, were confronted with terror and German crimes. It discusses the Nazi cultural policy, which aimed at asserting the dominance of German culture, destroying Polish cultural institutions, and prohibiting translations of serious literary works. Despite these restrictions, many translators — often working in secret — continued their efforts, treating translation as a form of resistance, a way to preserve humanistic traditions, or a means of coping with the trauma of occupation. Numerous distinguished translators, such as Napierski, Hulewicz, and Berman, were killed early in the war. Others, including Weintraub and Kragen, continued to translate under extreme conditions, leaving behind a testament to spiritual resistance and fidelity to literature.
Téléchargements
Références
Bartelski, L. (1988), Pieśń niepodległa. Pisarze i wydarzenia 1939-1942, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
View in Google Scholar
Bartoszewski, W. (2008a), 1859 dni Warszawy, Znak, Kraków.
View in Google Scholar
Bartoszewki, W. (2008b), Warszawski pierścień śmierci 1939-1944, Świat Książki, Warszawa.
View in Google Scholar
Bereś, S. (1992), „Wstęp”, [w:] Tadeusz Gajcy, Wybór poezji. Misterium Niedzielne, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.
View in Google Scholar
Borowski, T. (1974), Poezje, wybór i wstęp Tadeusz Drewnowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
View in Google Scholar
Bunsch, K. (1982), „Pamięć o Wandzie Kragen”, Życie Literackie. 7: 4, 13.
View in Google Scholar
Chrobak, M. (2023), „Przekład literacki na język polski podczas II wojny światowej – rekonesans”, Przekładaniec. 46: 68-85, https://doi.org/10.4467/16891864PC.23.005.17969. DOI: https://doi.org/10.4467/16891864PC.23.005.17969
View in Google Scholar
Domagalski, J. (2008), „Marek Eiger – Stefan Napierski”, Pamiętnik Literacki.99/2: 159-166.
View in Google Scholar
Eberharter, M. (2021), „Deutsch-polnische Literaturbeziehungen 1939-1945? Über die Wahrnehmung und Rezeption der deutschsprachigen Literatur im besetzten Polen”, Jahrbuch für Internationale Germanistik. 53/2: 139-157, https://doi.org/10.3726/JA532_139. DOI: https://doi.org/10.3726/JA532_139
View in Google Scholar
Eberharter, M. (2024), „O biografiach tłumaczy i metodologii ich badania. Na przykładzie biografii translatorskiej Wandy Kragen i jej dzieła translatorskiego”, [w:] Piotr de Bończa Bukowski, Jadwiga Kita-Huber, red., Współczesna myśl translatologiczna w krajach niemieckojęzycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
View in Google Scholar
Eberharter, M. (2025), „Jerzy Kamil Weintraub (1916-1943). O tłumaczu i jego archiwum osobistym”, Przekładaniec. 50: 111-121, http://dx.doi.org/10.4467/16891864PC.25.004.21601. DOI: https://doi.org/10.4467/16891864PC.25.004.21601
View in Google Scholar
Garztecki, J. (1972), „O «Drodze» i Krzysztofie Baczyńskim”, Miesięcznik Literacki. 1(65): 86-95.
View in Google Scholar
Jaworski, K.A. (1965), W kręgu Kameny, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin.
View in Google Scholar
Karaś, A. (2004), Der Pole, der auch Deutscher war. Das geteilte Leben des Witold Hulewicz, Oficyna Literatów i Dziennikarzy „Pod Wiatr”, Warszawa.
View in Google Scholar
Kelletat, A.F. von (2022), „Izydor Berman, 1898-1942”, Germersheimer Übersetzerlexikon UeLEX, 21. November 2022, https://uelex.de/uebersetzer/berman-izydor/ (28.09.2024). DOI: https://doi.org/10.21248/gups.98062
View in Google Scholar
Kleist, H. von (1942a), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 109: 3.
View in Google Scholar
Kleist, H. von (1942b), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 110: 3.
View in Google Scholar
Kleist, H. von (1942c), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 111: 3.
View in Google Scholar
Kleist, H. von (1942d), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 112: 3.
View in Google Scholar
Kleist, H. von (1942e), „Żebraczka z Locarno”, Gazeta Lwowska. 178: 4.
View in Google Scholar
Kleßmann, C. (1971), Die Selbstbehauptung einer Nation. Nationalsozialistische Kulturpolitik und polnische Widerstandsbewegung im Generalgouvernement 1939-1945, Bertelsmann, Düsseldorf.
View in Google Scholar
Kozikowski, E. (b.r.), „Jerzy Kamil Weintraub”, [w:] Dokumenty i materiały dotyczące Jerzego Kamila i Joanny Weintraubów, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, sygn. 18/5676, nlb.
View in Google Scholar
Kragen, W. (1946), „Kronika dni wrześniowych”, Odrodzenie. 37(94): 3-4.
View in Google Scholar
Kragen, W. (1952-1977), „Życiorys”, [w:] Teczka osobowa Wandy Kragen (materiały ZLP), Warszawa: Biblioteka Donacji Pisarzy Polskich w Domu Literatury, Biblioteka Narodowa, nr inw. 1943, 7a-7b oraz 8 (odpis).
View in Google Scholar
Krzyżanowska-Weintraub, J. (b.r.), „Życiorys” [Jerzego Kamila Weintrauba], [w:] Dokumenty i materiały dotyczące Jerzego Kamila i Joanny Weintraubów, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, sygn. 18/5676, nlb.
View in Google Scholar
Kuczyńska-Koschany, K. (2017), Rilke poetów polskich, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.
View in Google Scholar
Majewski, P. (2005), Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939-1945, Trio, Warszawa.
View in Google Scholar
Misiewicz-Karpińska, K. (2025a), „Berman Izydor ca. 1898-1942”, [w:] Alicja Szałagan, Ewa Kołodziejczyk, red., Tłumacze literatury w odrodzonej Rzeczypospolitej.
View in Google Scholar
Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://slownik.nplp.pl/people/567 (21.01.2026).
View in Google Scholar
Misiewicz-Karpińska, K. (2025b), „Hulewicz Witold 1895-1941”, [w:] Alicja Szałagan, Ewa Kołodziejczyk, red., Tłumacze literatury w odrodzonej Rzeczypospolitej. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://slownik.nplp.pl/people/564 (21.01.2026).
View in Google Scholar
Misiewicz-Karpińska, K. (2025c), „Napierski Stefan 1899-1940”, [w:] Alicja Szałagan, Ewa Kołodziejczyk, red., Tłumacze literatury w odrodzonej Rzeczypospolitej. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://slownik.nplp.pl/people/565 (21.01.2026).
View in Google Scholar
Mitzner, P. (2011), Biedny język. Szkice o kryzysie słowa i literaturze wojennej, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa.
View in Google Scholar
Mitzner, P. (2016), „Borys Pasternak w polskiej konspiracji”, Colloquia Litteraria. 2: 181-188. DOI: https://doi.org/10.21697/cl.2016.2.11
View in Google Scholar
Mitzner, P. (2024), „Dziennik «niemiecki» Janiny z Kramsztyków Hartmanowej”, Sztuka Edycji. 25/1: 165-188, https://doi.org/10.12775/SE.2024.0010. DOI: https://doi.org/10.12775/SE.2024.0010
View in Google Scholar
Morstin, L.H. (1957), Spotkania z ludźmi, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
View in Google Scholar
The Nazi Kultur in Poland (1945), by several authors of necessity temporarily anonymous, Polish Ministry of Information by His Majesty’s Stationery Office, London.
View in Google Scholar
Pollack, M. (2004), „Jüdische Übersetzer, Autoren und Kritiker als Mittler zwischen der deutschen und polnischen Literatur”, Trans. Internet-Zeitschrift für Kulturwissenschaften. 15: 1-6, https://www.inst.at/trans/15Nr/03_5/pollack15.htm (28.09.2024).
View in Google Scholar
Pospieszalski, K. M. (2019), Nazi Occupation „Law” in Poland. Selected Documents, Part 2: The General Government, Institute for Western Affairs, Poznań.
View in Google Scholar
Studencki, W. (1974), „Dziennik Emila Zegadłowicza i Marii Koszyc”, Przegląd Humanistyczny. 2: 117-124.
View in Google Scholar
Surynt, I. (2017), „Witold Hulewicz (1895-1941). Zwischen Kulturen und Nationen”, [w:] Krzysztof Ruchniewicz, Marek Zybura, red., „Der du mein ferner Bruder bist…”. Polnische Deutschlandfreunde in Porträts, fibre Verlag, Osnabrück.
View in Google Scholar
Terlecki, T. (1945), „Stefan Napierski”, [w:] Adam Ordęga, Tymon Terlecki, red., Straty kultury polskiej 1939-1944, Książnica Polska, Glasgow.
View in Google Scholar
Waltoś, S. (2000), „Stanisław Estreicher (1869-1939)”, [w:] Jerzy Stelmach, Wacław Uruszczak, red., Złota księga Wydziału Prawa i Administracji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
View in Google Scholar
Weintraub, J.K. (1986), Utwory wybrane, Ryszard Matuszewski, wybór, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
View in Google Scholar
Weintraub, J. K. (2019), „Pamiętnik”, Miłosz Piotrowiak, Barbara Stępień, opracowanie, Narracje o Zagładzie. 5: 318-357, https://doi.org/10.31261/NoZ.2019.05.18. DOI: https://doi.org/10.31261/noz.7995
View in Google Scholar
Heine, H. (1999), [„Wiersze”] (tłum. Janina Hartmanowa), Podkowiański Magazyn Kulturalny. 3-4(26-27), https://www.podkowianskimagazyn.pl/archiwum/heine.htm (30.09.2024).
View in Google Scholar
Włodek, A. (1976), „Od tłumacza”, [w:] Rainer Maria Rilke, Pieśń o miłości i śmierci Korneta Krzysztofa Rilke (tłum. Adam Włodek), Wydawnictwo Literackie, Kraków.
View in Google Scholar
„W pracowniach pisarzy i uczonych. Ankieta «Odrodzenia»” (1946), Odrodzenie. 14: 9.
View in Google Scholar
Woźniakowski, K. (1997), W kręgu jawnego piśmiennictwa literackiego Generalnego Gubernatorstwa (1939-1945), Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków.
View in Google Scholar
Téléchargements
Publiée
Numéro
Rubrique
Licence
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International.
