Hans Lauber (1876-1952) – okulista, niemiecki kolaborant, dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1939-1940
DOI:
https://doi.org/10.12797/AHiFM.89.2025.89.11Keywords:
Hans Lauber, history of perimetry, Irena Warden, the Infant Jesus Hospital in WarsawAbstract
HANS LAUBER (1876-1952) – NAZI COLLABORATOR, OPHTHALMOLOGIST, AND DEAN OF THE UNIVERSITY OF WARSAW FACULTY OF MEDICINE IN 1939-1940
Hans Lauber (1876-1952) – a distinguished ophthalmologist and scholar associated with Vienna and Warsaw – entered the history of medicine as one of the pioneers in the study of the physiology and pathology of the visual field and as a co-creator of perimetry standards. The author of 90 scientific papers and two textbooks, he designed his own diagnostic instruments, including a perimeter, a light-spot projector, and a lamp for examining the fundus of the eye in red-free light. From 1931 to 1940 he headed the Department and Clinic of Eye Diseases at the Infant Jesus Hospital in Warsaw, and from 1939 to 1940 served as Dean of the Faculty of Medicine at the University of Warsaw. With financial support from the John Warden Foundation, managed by Irena Warden, he modernized the Warsaw Eye Clinic and developed the first postgraduate medical training program in Poland. Lauber’s figure, however, remains ambiguous. During the occupation he took over the management of the Ophthalmology Clinic at the Jagiellonian University in Kraków, which after the war became the subject of accusations of Germanizing the staff, brutal treatment of patients, and medical experimentation. Although war crimes were never proven, his activities during World War II remain controversial to this day. This article presents a detailed biography of Hans Lauber, clarifies inconsistencies found in the existing literature, and discusses his scientific output and his significance the development of ophthalmology in Poland and Europe.
References
[1] Von Funder W., Hans Lauber 1876-1952. Nieopublikowany maszynopis. Data nieznana.
[2] Celnik H., Celnik P., Wybitny okulista Jan vel Hans Lauber (1876-1952) w świetle materiałów Instytutu Pamięci Narodowej. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 2007, 70, 165–170.
[3] Lauber J., Lauber, Hans, [w:] Neue Deutsche Biographie, 1982, [online] https://www.deutsche-biographie.de/pnd133808491.html#ndbcontent – 8.05.2025.
[4] Krogmann F., In memoriam. Univ.-Prof. Hans Lauber (1876-1952) – „Gesichtsfeld-Lauber” – wurde vor 125 Jahren geboren. Klin Monatsbl Augenheilkd, 2001, 218(6), 467–468. DOI: https://doi.org/10.1055/s-2001-16266
[5] Böck J., Hans Lauber †. Ophthalmologica, 1952, 124(2), 126–127. DOI: https://doi.org/10.1159/000301258
[6] Pillat A., Professor Dr. Hans Lauber ist im 76. Lebensjahr am 3. März 1952 in Salzburg gestorben, [w:] Die Feierliche Inauguration des Rektors der Wiener Universität für das Studienjahr 1952/53, Selbstverlag der Universität, Wiedeń (Austria) 1953, 44–45.
[7] Kocon T., Jan Lauber. Medycyna – Dydaktyka – Wychowanie, 1998, 30(3/4), 147–149.
[8] Celnik H., Jan Zygmunt Artur Lauber, [w:] Poczet Rektorów i Dziekanów, red. Celnik H., Zielonka M., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 2009, 129–131.
[9] Lauber H., Die Ophthalmologische Gesellschaft in Wien. 1903-1928. Zeitschrift für Augenheilkunde, 1928, 66, 468–473. DOI: https://doi.org/10.1159/000296620
[10] Slezak H., Zur Gründung der Ophthalmologischen Gesellschaft in Wien, [online] https://wog-wien.at/geschichte/– 12.08.2025.
[11] Lauber H., Isidor Schnabel †. Wiener klinische Rundschau, 1908, 51, 815–816.
[12] Stadt Salzburg, Gräbersuche: Jutta Lauber, 2022, [online] https://www.stadt-salzburg.at/MagSbg.Web.App.SucheVerstorbene/SucheVerstorbene.aspx?pid=0C%2c-8CFUA%2c0#detailViewPerson – 12.08.2025.
[13] Gryglewski R.W., Kazimierz Noiszewski 1859-1930, [w:] Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915-1945. M-Ż, red. Salwa P., Wróblewski A.K., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 2016, 68–76. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323523611.pp.68-77
[14] Nowosadzki R., Zarobki i ceny w międzywojniu. Życie w II Rzeczpospolitej nie było łatwe, 21.05.2025, [online] https://historykon.pl/zarobki-i-ceny-w-miedzywojniu-zycie-w-ii-rzeczpospolitej-nie-bylo-latwe/ – 29.08.2025.
[15] Paszkiewicz L., Sprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1931-32, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 1932.
[16] Archiwum Akt Nowych. Akta osobowe – Lauber Jan. Sygn. 2/14/0/6/3924.
[17] Podróż wybitego uczonego polskiego do Ameryki. Dzień Pomorski, 22 lipca 1934, 5.
[18] Goerig M., Bacon D., Van Zundert A., Carl Koller, Cocaine, and Local Anesthesia: Some Less Known and Forgotten Facts. Regional Anesthesia and Pain Medicine, 2012, 37(3), 318–324. DOI: https://doi.org/10.1097/AAP.0b013e31825051f3
[19] Adynowski T., Kocon T., Doskonalenie lekarzy w Polsce w latach międzywojennych w świetle prac Jana Laubera. Medycyna – Dydaktyka – Wychowanie, 1998, 30(3/4), 137–146.
[20] Marek A., „Jak Wojtek swoją rodzinę od jaglicy ratował”. Zwalczanie jaglicy w Polsce po II wojnie światowej. Medycyna Nowożytna, 2023, 29, 319–357. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.23.032.18756
[21] Polski architekt prosi Mussoliniego o interwencję w sprawie wyegzekwowania należności. Głos Narodu, 29 września 1935, 7.
[22] Depesza architekta do Mussoliniego w sprawie miljonowej fundacji Polki z Ameryki. Śląski Kurjer Poranny, 30 września 1935, 2.
[23] Sensacyjna sprawa egzekucyjna oparła się o Mussoliniego. Dziennik Bydgoski, 2 października 1935, 4.
[24] Klinika im. Johna Wardena. Wyjaśnienie Redakcji. ABC Nowiny Codzienne, 5 kwietnia 1935, 2.
[25] Skandaliczne dzieje warszawskiej kliniki ocznej! Za hojny dar – przykrości, paszkwile i denuncjacje. Ilustrowany Kuryer Codzienny, 4 grudnia 1935.
[26] Find a Grave, Irena Warden Cittadini, 6.06.2012, [online] https://www.findagrave.com/memorial/91496993/irene-warden-cittadini – 14.08.2025.
[27] Nowa Panorama Literatury Polskiej, Cittadini Anastazja Irena z domu Rumel primo voto Warden, [online] https://tei.nplp.pl/entities/175 – 31.08.2025.
[28] Rubinstein A., Moje długie życie, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków (Polska) 1988.
[29] Baran K., Biblioteka Marcinkowice. Portret Ireny Warden-Cittadini z koniem, 12.01.2023, [online] https://www.biblioteka-radlow.pl/biblioteka-marcinkowice-portret-ireny-warden-cittadini-z-koniem/ – 31.08.2025.
[30] Dorosz B., O listach Jana Lechonia i Kazimierza Wierzyńskiego (Kilka uwag na marginesie przygotowania edycji krytycznej). Tematy i Konteksty, 2012, 7(2), 132–150.
[31] Find a Grave, John B. Warden, 2.06.2012, [online] https://www.findagrave.com/memorial/91210422/john-b-warden – 14.08.2025.
[32] FamilySearch, John B. Warden, [online] https://ancestors.familysearch.org/en/LKCJ-K4M/john-b-warden-1865-1928 – 14.08.2025.
[33] Supreme Court of Pennsylvania, Pennsylvania State Reports Containing Cases Decided by the Supreme Court of Pennsylvania. Volume 241, West Publishing Company, Pennsylvania (USA) 1913.
[34] Keene Named for Auto Race. New York Times, 17 czerwca 1905, 10.
[35] Rodziński H., Our Two Lives, Charles Scribner’s Sons, New York (USA) 1976.
[36] Left Hospital $4,000,000. New York Times, 19 maja 1929, 2.
[37] Leśniowski A., Sprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1930-31, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 1931.
[38] Orzechowski K., Sprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1929-30, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 1930.
[39] Archiwum IPN, Akta w sprawie: Lauber Hans podejrzany o to, że jako kierownik kliniki w Krakowie germanizował personel, przeprowadzał eksperymenty na polskich pacjentach, to jest o czyny z art. 1 Dekretu z dnia 31.08.1944 r. Sygn. IPN GK 351/176.
[40] Riksarkivet, J Wilhelm Nordenson, [online] https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=8264 – 30.08.2025.
[41] Wikipedia, Juliusz Szymański, 19.04.2025, [online] https://pl.wikipedia.org/wiki/Julian_Szyma%C5%84ski – 30.08.2025.
[42] Bayer S., Służba zdrowia Warszawy w walce z okupantem 1939-1945, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa (Polska) 1985.
[43] Wikipedia, Stanisław Bayer, 25.10.2023, [online] https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Bayer – 25.09.2025.
[44] Łyskanowski M., Stapiński A., Środka A., Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789-1950), PZWL, Warszawa (Polska) 1990.
[45] Lauber J., Diagnostyka i terapja chorób oczu. Podręcznik dla lekarzy i studentów, Warszawska Ajencja Wydawnicza „Delta”, Warszawa (Polska) 1934.
[46] Lauber H., Das Gesichtsfeld Untersuchungsgrundlagen, Physiologie und Pathologie, Springer, Berlin–Heidelberg (Niemcy) 1944. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-662-41989-2
[47] Lauber H., Ein Normalperimeter als Grundlage zur Vereinheitlichung der Gesichtsfeldaufnahmen. Zeitschrift für Augenheilkunde, 1925, 57, 481–492. DOI: https://doi.org/10.1159/000295999
[48] Lauber H., Ein neues Verfahren zur Entlarvung simulierter einseitiger Blindheit oder Schwachsichtigkeit. Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde, 1927, 78, 198–199.
[49] Lauber H., Ein Lichtpunktwerfer für Perimetrie und Kampimetrie. Ophthalmologica, 1933, 81, 299–307. DOI: https://doi.org/10.1159/000298014
[50] Lauber J., O znaczeniu rozpoznawczem mroczków środkowych. Medycyna, 1933, 7(2), 49–52.
[51] Lauber H., Der Einfluß von Medientrübungen auf das Gesichtsfeld. Albrecht von Græfes Archiv für Ophthalmologie, 1939, 140(4), 687–690. DOI: https://doi.org/10.1007/BF01854035
[52] Grzybowski A., Harry Moss Traquair (1875-1954), Scottish Ophthalmologist and Perimetrist. Acta Ophthalmologica, 2009, 87(4), 455–459. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1755-3768.2008.01286.x
[53] Luther C.P., The Principles and Practice of Perimetry, Lea & Febiger, New York (USA) 1923.
[54] Lauber H., Traquair H.M., Peter L.C., Standardisation of Perimetry, XII Concilium Ophthalmologicum, Amsterdam (Holandia) 1929.
[55] Brudzewski K., Podręcznik perymetrji klinicznej. Dla użytku studentów i lekarzy, Książnica Atlas, Lwów (Ukraina) 1925.
[56] Grzybowski A., Nawrocki M., Karol Roman Nałęcz-Brudzewski (1868-1935) – znaczący polski okulista i utalentowany rzeźbiarz. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 2018, 81, 100–112.
[57] Lauber H., Eine Niedervoltlampe für Augenspiegeluntersuchung im rotfreien licht und andere augenärztliche zwecke. Ophthalmologica, 1931, 74, 229–232. DOI: https://doi.org/10.1159/000297221
[58] Lauber H., Lichtquellen zur Augenspiegeluntersuehung im rotfreien lichte. Ophthalmologica, 1929, 69, 92–101. DOI: https://doi.org/10.1159/000296795
[59] Lauber H., Klinische und anatomische Untersuchungen über Drusen im Sehnervenkopf. Albrecht von Graefes Archiv für Ophthalmologie, 1921, 105, 567–589. DOI: https://doi.org/10.1007/BF01927296
[60] Lauber H., Verband und Behandlung nach Staroperation. Wiener Medizinische Wochenschrift, 1925, 75, 2486–2488.
[61] Lauber J., Optyka okulistyczna, Warszawska Ajencja Wydawnicza „Delta”, Warszawa (Polska) 1935.
[62] Lauber H., The Formation of Papilledema. Archives of Ophthalmology, 1935, 13(5), 733–743. DOI: https://doi.org/10.1001/archopht.1935.00840050011001
[63] Lauber J., O szpitalach w Stanach Zjednoczonych. Przegląd Szpitalnictwa, 1935, 5(3/4), 43–62.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Archives of the History and Philosophy of Medicine
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
