Што то єст лемківска література і ци тото звіданя ма буд-якє значыня?
DOI:
https://doi.org/10.12797/RRB.21.2025.21.01Słowa kluczowe:
лемкiвска/русиньска лiтература, лiтературознавство, заанґажувана гуманістыка, корiнны культуры, ревiталiзацияAbstrakt
CO TO JEST LITERATURA ŁEMKOWSKA/RUSIŃSKA I CZY PYTANIE TO MA JAKIEKOLWIEK ZNACZENIE?
W artykule prowadzone jest intertekstualne sondowanie różnych wyobrażeń o literaturze łemkowskiej/rusińskiej, zaprezentowano także propozycje jej badania i włączania w ogólny dyskurs literaturoznawczy. Obok dekonstruująco-nicujących uwag skierowanych przeciw literaturoznawczemu esencjalizmowi na bazie sparafrazowanego w tytule Cullerowskiego pytania, w tekście zawarte są oceny stanu rozwoju rusińskiego literaturoznawstwa jako domeny badań wewnętrznych oraz propozycje takich metod badawczych, które uwzględniałyby transformalność i tożsamość literatury łemkowskiej/rusińskiej. Za probierz żywotności oraz sprawczości rewitalizacyjnej tej literatury uznano dawanie przez nią właściwych odpowiedzi na wyzwania polityczno-społeczno-kulturowe, przed jakimi stawiana jest wspólnota przez nią wyrażana. W odniesieniu do postulatów badań komparatystycznych wpisujących literaturę łemkowską/rusińską w europejskie tradycje literaturoznawcze, zaproponowana została komparatystyka wertykalna – poszukiwanie figur i wyobrażeń literackich paralelnych do tych, które wyabstrahowane zostały w obrębie akademickich teorii, ale nie adaptowanych stamtąd, tylko wywodzących się z wrażliwości, estetyki i etyki rdzennej skontaminowanej z lokalnie oswojonym chrześcijaństwem wschodnim. Przykłady takiego przenikania się myśli teoretycznej z intuicyjną są fascynującą ilustracją koncepcji „myśli nieoswojonej” Lévi-Straussa. Konstatacja o ważnych wyzwaniach badawczych stojących przed literaturoznawcami zajmującymi się literaturą łemkowską/rusińską a jednocześnie podkreślenie dynamicznego rozwoju rusińskiego wewnętrznego literaturoznawstwa, jest zarówno dosyć optymistyczną prognozą, jak i pewną sugestią możliwości wykorzystania najnowszych tendencji w badaniach humanistycznych do wypracowania adekwatnych kulturowo sposobów badania i społecznego aktywowania tej literatury.
Bibliografia
Дуць-Файфер, Олена. 2016. «Умістити достоменніст – в однесіню до, проти, понад, nаперекір. Лемківскє ставаня ся в Галициі». Річник Руской Бурсы 12: 135–147 [Ducʹ-Fajfer, Olena. 2016. «Umіstiti dostomennіst – v odnesіnû do, proti, ponad, naperekіr. Lemkіvskє stavanâ sâ v Galiciі». Rіčnik Ruskoj Bursy 12: 135–147].
Дуць-Файфер, Олена. 2023. «Што то єст лемківска/русиньска штука і ци тото звіданя ма буд-якє значыня?». Річник Руской Бурсы 19: 59–128. https://doi.org/10.12797/RRB.19.2023.19.02 [Ducʹ-Fajfer, Olena. 2023. «Što to єst lemkіvska/rusinʹska štuka і ci toto zvіdanâ ma bud-âkє značynâ?». Rіčnik Ruskoj Bursy 19: 59–128. https://doi.org/10.12797/RRB.19.2023.19.02]. DOI: https://doi.org/10.12797/RRB.19.2023.19.02
Дуць-Файфер, Олена. 2024. «Основны переміны в обшыри лемкознавчого дискурсу за остатнє 25 років». Річник Руской Бурсы 20: 65–89. https://doi.org/10.12797/RRB.20.2024.20.05 [Ducʹ-Fajfer, Olena. 2024. «Osnovny peremіny v obšyri lemkoznavčogo diskursu za ostatnє 25 rokіv». Rіčnik Ruskoj Bursy 20: 65–89. https://doi.org/10.12797/RRB.20.2024.20.05]. DOI: https://doi.org/10.12797/RRB.20.2024.20.05
Кралицькый, Анатолій. 2019. Творы. Ред. Валерій Падяк, Міхал Павліч. Пряшів: Вы-давательство Пряшівського універзітета [Kralicʹkyj, Anatolіj. 2019. Tvory. Red. Valerіj Padâk, Mіhal Pavlіč. Prâšіv: Vy-davatelʹstvo Prâšіvsʹkogo unіverzіteta].
Кралицькый, Анатолій. 2020. Князь Лаборець. Выбрані творы. Ред. Валерій Падяк, Міхал Павліч. Пряшів: Выдавательство Пряшівського універзітета [Kralicʹkyj, Anatolіj. 2020. Knâzʹ Laborecʹ. Vybranі tvory. Red. Valerіj Padâk, Mіhal Pavlіč. Prâšіv: Vydavatelʹstvo Prâšіvsʹkogo unіverzіteta].
Купенскій, Ніколяс Кайл. 2024. «Золотый вік лемківской літературы: Treading Paths Олены Дуць-Файфер». Пер. Анна Масляна. Річник Руской Бурсы 20: 343–351. https://doi.org/10.12797/RRB.20.2024.20.16 [Kupenskіj, Nіkolâs Kajl. 2024. «Zolotyj vіk lemkіvskoj lіteratury: Treading Paths Oleny Ducʹ-Fajfer». Per. Anna Maslâna. Rіčnik Ruskoj Bursy 20: 343–351. https://doi.org/10.12797/RRB.20.2024.20.16]. DOI: https://doi.org/10.12797/RRB.20.2024.20.16
Мурянка, Петро. 2012. «Епифанія/Epifania». В: Петро Мурянка. До Краю ненарод-жыня. Do kraju nienarodzenia, 80–81. Крениця–Ліґниця: Стоваришыня Лемків [Murânka, Petro. 2012. «Epifanіâ/Epifania». V: Petro Murânka. Do Kraû nenarod-žynâ. Do kraju nienarodzenia, 80–81. Krenicâ–Lіґnicâ: Stovarišynâ Lemkіv]. DOI: https://doi.org/10.5992/AJCS-D-11-00059.1
Остатні творы Владиміра Хыляка. 2020. Вступ Марта Ватраль. Ред. Петро Троха-новскій. Ґорлиці: Стоваришыня «Руска Бурса» в Ґорлицях [Ostatnі tvory Vladimіra Hylâka. 2020. Vstup Marta Vatralʹ. Red. Petro Troha-novskіj. Ґorlicі: Stovarišynâ «Ruska Bursa» v Ґorlicâh].
Поляньскій, Петро. 2011. Карпатскы новелі, т. 1 і 2. Вступ i ред. Oлена Дуць-Файфер. Ґорлиці–Краків: Стоваришыня «Руска Бурса» в Ґорлицях [Polânʹskіj, Petro. 2011. Karpatsky novelі, t. 1 і 2. Vstup i red. Olena Ducʹ-Fajfer. Ґorlicі–Krakіv: Stovarišynâ «Ruska Bursa» v Ґorlicâh].
Фенцик, Євгеній. 2021. Творы. Ред. Валерій Падяк, Міхал Павліч. Пряшів: Выдава-тельство Пряшівской універзіты [Fencik, Єvgenіj. 2021. Tvory. Red. Valerіj Padâk, Mіhal Pavlіč. Prâšіv: Vydava-telʹstvo Prâšіvskoj unіverzіty].
Хилякъ, Володиміръ. 1871. «Свадебныи звычаи у Лемковъ». В: Литературный сборникъ издаваемый Галицко-Русскою Матицею, 4–29. Львов: Въ типографіи Ставропигійского Института подъ зарядом Стефана Гучковского [Hilâkʺ, Volodimіrʺ. 1871. «Svadebnyi zvyčai u Lemkovʺ». V: Literaturnyj sbornikʺ izdavaemyj Galicko-Russkoû Maticeû, 4–29. Lʹvov: Vʺ tipografіi Stavropigіjskogo Instituta podʺ zarâdom Stefana Gučkovskogo].
Хыляк, Владимір. 2013. Повісти і оповіданя, т. 1. Вступ і ред. Oлена Дуць-Файфер. Ґорлиці–Краків: Стоваришыня «Руска Бурса» в Ґорлицях [Hylâk, Vladimіr. 2013. Povіsti і opovіdanâ, t. 1. Vstup і red. Olena Ducʹ-Fajfer. Ґorlicі–Krakіv: Stovarišynâ «Ruska Bursa» v Ґorlicâh].
Хыляк, Владимір. 2014. Повісти і оповіданя, т. 2. Вступ і ред. Oлена Дуць-Файфер. Ґорлиці–Краків: Стоваришыня «Руска Бурса» в Ґорлицях [Hylâk, Vladimіr. 2014. Povіsti і opovіdanâ, t. 2. Vstup і red. Olena Ducʹ-Fajfer. Ґorlicі–Krakіv: Stovarišynâ «Ruska Bursa» v Ґorlicâh].
Хыляк, Владимір. 2015. Повісти і оповіданя, т. 3. Вступ і ред. Oлена Дуць-Файфер. Ґорлиці–Краків: Стоваришыня «Руска Бурса» в Ґорлицях [Hylâk, Vladimіr. 2015. Povіsti і opovіdanâ, t. 3. Vstup і red. Olena Ducʹ-Fajfer. Ґorlicі–Krakіv: Stovarišynâ «Ruska Bursa» v Ґorlicâh].
Хыляк, Владимір. 2016. Повісти і оповіданя, т. 4. Вступ і ред. Oлена Дуць-Файфер. Ґорлиці–Краків: Стоваришыня «Руска Бурса» в Ґорлицях [Hylâk, Vladimіr. 2016. Povіsti і opovіdanâ, t. 4. Vstup і red. Olena Ducʹ-Fajfer. Ґorlicі–Krakіv: Stovarišynâ «Ruska Bursa» v Ґorlicâh].
Anderson, Benedict. 1983. Imagined Communities: Reflections on the Origins and Spread of Nationalism. London: Verso.
Apter, Emily. 2013. Against World Literature: On the Politics of Untranslatability. New York: Verso.
Bachmann-Medick, Doris, ред. 1996. Kultur als Text. Die antropologische Wende in der Literaturwissenschaft. Frankfurt am Main: Fischer.
Culler, Jonathan. 2011a. «What is Literature and Does It Matter?». В: Literary Theory: A Very Short Introduction, 19–42. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/actrade/9780199691340.003.0002. DOI: https://doi.org/10.1093/actrade/9780199691340.003.0002
Culler, Jonathan. 2011б. «Literature and Cultural Studies». В: Literary Theory: A Very Short Introduction, 43–55. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/actrade/9780199691340.003.0003. DOI: https://doi.org/10.1093/actrade/9780199691340.003.0003
Deleuze, Gilles, Guattari Félix. 2016. Kafka. Ku literaturze mniejszej. Пер. Anna Zofia Jaksender, Kajetan Maria Jaksender. Kraków: Wydawnictwo Eperons-Ostrogi.
Domańska, Ewa. 2024. «Humanistyka indygeniczna». Teksty Drugie, ч. 6: 12–45. https://doi.org/10.18318/td.2024.6.2. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2024.6.2
Duć-Fajfer, Helena. 2001. Literatura łemkowska w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Duć-Fajfer, Olena. 2011. «„Łemko” (1911–1914) – czasopismo inicjujące okres nowoczesności w dziejach Łemkowyny». Річник Руской Бурсы 7: 13–18.
Duć-Fajfer, Helena. 2012. Pomiędzy bukwą a literą. Współczesna literatura mniejszości białoruskiej, ukraińskiej i łemkowskiej w Polsce. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Duć-Fajfer, Helena. 2015. «Allocating identity – versus, against, above, in spite of. The Lemko becoming in Galicia». В: Galicia Polyphony: Places and Voices. Ред. Alina Molisak, Jagoda Wierzejska, 137–156. Warsaw: Dom Wydawniczy Elipsa.
Duć-Fajfer, Helena. 2016а. «A Wisła dalej płynie Petra Murianki – autobiografia jako mit reinwencyjny». В: Autobiografie (po)graniczne. Ред. Inga Iwasiów, Tatiana Czerska, 15–29. Kraków: Universitas.
Duć-Fajfer, Ołena. 2016б. «Literatura a proces rozwoju i rewitalizacja tożsamości językowej na przykładzie literatury łemkowskiej». В: Integral Strategies for Language Revitalization. Ред. Justyna Olko, Tomasz Wicherkiewicz, Robert Borges, 175–200. Warsaw: Faculty of «Artes Liberales», University of Warsaw.
Duć-Fajfer, Helena. 2022. «Migracja kolista. Tożsamościowe wędrowanie Łemków: tekst i rytuał». Porównania 32, ч. 2: 81–100. https://doi.org/10.14746/por.2022.2.5. DOI: https://doi.org/10.14746/por.2022.2.5
Duć-Fajfer, Helena. 2023. Treading Paths: Lemko Literature in the Years 1848–1918. Пер. Piotr Art. Göttingen: V&R unipress, 534 s. https://doi.org/10.14220/9783737016636. DOI: https://doi.org/10.14220/9783737016636
Duć-Fajfer, Helena. 2025. «Przekład mniejszościowy / przekład mniejszości – łemkowska przestrzeń translatologiczna». Przekładaniec, ч. 49: 7–30. https://doi.org/10.4467/16891864PC.24.010.21241. DOI: https://doi.org/10.4467/16891864PC.24.010.21241
Foucault, Michel. 2000. «Czym jest Oświecenie?». В: Michel Foucault. Filozofia, historia, polityka. Wybór pism. Пер. Damian Leszczyński, Lotar Rasiński, 247–293. Warszawa–Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Khadka, Kul B. 2022, «Conceptualizing Indigenous Literatures». Journal of Devlopment Review 7, ч. 1: 7–17. https://doi.org/10.3126/jdr.v7i1.67010. DOI: https://doi.org/10.3126/jdr.v7i1.67010
Kłoskowska, Antonina. 1996. Kultury narodowe u korzeni. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Lévi-Strauss, Claude. 1962. La pensée sauvage. Paris: Plon.
Macfarlane, Heather, Ruffo, Armand G., ред. 2016. Introduction to Indigenous Literary Criticism in Canada. Peterborough: Broadview Press.
Moklak, Jarosław. 2015. Stary i Nowy Kraj. Publicystyka polityczna Wania Hunianki, Cleveland, Ohio, 1933. Kraków: Historia Iagellonica.
Moklak, Jarosław, опрац. 2016. Łemkowska twórczość literacka na emigracji, ч. 1. Kraków: Historia Iagellonica.
Mukherjee, Arun P. 1990. «Whose Post-Colonialism and Whose Post-Modernism?». World Literature Wtitten in English 30, ч. 2: 1–9. https://doi.org/10.1080/17449859008589127. DOI: https://doi.org/10.1080/17449859008589127
Nycz, Ryszard. 1996. «Dziedziny zainteresowań współczesnej teorii literatury». В: Wiedza o literaturze i edukacja. Księga referatów Zjazdu Polonistów. Warszawa 1995. Ред. Teresa Michałowska, Zbigniew Goliński, Zbigniew Jarosiński, 60–76. Warszawa: Instytut Badań Literackich.
Nycz, Ryszard. 2001. Literatura jako trop rzeczywistości. Poetyka epifanii w nowoczesnej literaturze polskiej. Kraków: Universitas.
Nycz, Ryszard. 2017. Kultura jako czasownik. Sondowanie nowej humanistyki. Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. DOI: https://doi.org/10.4000/books.iblpan.1656
Różycka-Bryzek, Anna. 1994. «Przeciw stereotypom myślenia o sztuce bizantyńskiej». Znak, ч. 3: 51–56.
Rusinko, Elaine. 2003. Straddling Borders: Literature and Identity in Subcarpathian Rus’. Toronto: University of Toronto Press. https://doi.org/10.3138/9781442680227. DOI: https://doi.org/10.3138/9781442680227
Sulima, Roch. 1985. Folklor i literatura. Szkice o kulturze i literaturze współczesnej. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Toynbee, Arnold J. 1934–1961. A Study of History, т. 1–12. Oxford: Oxford University Press.
Venuti, Lawrence. 1995. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. London–New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315098746. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315098746
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Rocznik Ruskiej Bursy
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
