Analiza historyczna pierwszych wzmianek o kołtunie w literaturze polskiej
DOI:
https://doi.org/10.12797/AHiFM.89.2025.89.06Keywords:
polish plait, plica polonica, Jan Długosz, Marcin Kromer, Joachim Pastorius de Hirtenberg, Vopiscus Fortunatus PlempiusAbstract
HISTORICAL ANALYSIS OF THE EARLIEST MENTIONS OF PLICA POLONICA IN POLISH LITERATURE
The article undertakes the issue of historical sources concerning the genesis of the Polish plait (plica polonica) and verifies the error repeated in literature, as if the first mentions of this disease were to be found in the chronicles of Jan Długosz and Marcin Kromer, in the context of Tatar invasions of Poland in the 13th century. Basing on the analysis of source texts, it was shown that neither Długosz nor Kromer mention the Polish plait, but only plagues caused by contamination of water by the Tatars. The genesis of this erroneous view was reconstructed, pointing to the works of Joachim Pastorius de Hirtenberg and Vopiscus Fortunatus Plempius as the original source of the misunderstanding, which later became established in medical and popular historiography. The article shows how false attributions can penetrate scientific literature, and constitutes an attempt at the ultimate correction of the myth about the Tatar origin of the Polish plait.
References
[1] Matecki T.T., Rady i nauki starego lekarza dla nielekarzy, Nakładem Jana Konstantego Żupańskiego, Poznań (Polska) 1867.
[2] Winkowski M., Gdy Polacy nosili dredy. Kołtun – historia prawdziwa, Promohistoria (Histmag.org), Warszawa (Polska) 2019.
[3] Osorio C., Fernandes K., Guedes J. i wsp. Plica polonica secondary to seborrheic dermatitis. Acad Dermatol Venereol, 2015, 30(11), 134–135. DOI: https://doi.org/10.1111/jdv.13411
[4] Thappa D., Ghodake N., Singh N., Plica neuropathica (polonica): Clinical and dermoscopic features. Indian J Dermatol Venerol Leprol, 2013, 79(2), 269. DOI: https://doi.org/10.4103/0378-6323.107674
[5] Joshi R., Singh S., Plica neuropathica (Plica polonica) following Azathioprine-induced pancytopenia. Int J Trichol, 2010, 2(2), 110. DOI: https://doi.org/10.4103/0974-7753.77523
[6] Suresh Kuma P., Rajmohan V., Plica neuropathica (polonica) in schizophrenia. Indian J Psychiatry, 2012, 54(3), 288. DOI: https://doi.org/10.4103/0019-5545.102439
[7] Jankowiak L.A., Ukraińskie zapożyczenie kołtun w polskiej terminologii medycznej. Stud Hist Sci, 2024, 23, 471–505. DOI: https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.24.011.19584
[8] Sawaniewska-Mochowa Z., Kasner M., Wariancje semantyczne pojęcia „kołtuna” w wybranych tekstach kultury polskiej i litewskiej. LingVaria, 2020, 1(29), 179–98. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.29.12
[9] Tokarczuk O. Zielone dzieci, [w:] Tokarczuk O., Opowiadania bizarne, Wydawnictwo Literackie, Kraków (Polska) 2018, 7–22.
[10] Fałczyńska A., Grabarczyk M., Głownia A. i wsp. Plica Neuropathica Unraveling the Mystery of Plica Polonica. Med Nowozyt, 2020, 26(2), 9–20. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.20.010.13352
[11] Chevallier J. Histoire d’une maladie qui n’a jamais existé : la plique polonaise!. Histoire des Sciences Médicales, 2018, 52, 2, 233–242.
[12] Володина Т., Ещe раз о «литовском колтуне», или мифосемантика болезни в межэтническом контек- сте [Eshche raz o «litovskom koltune», ili mifosemantika bolezni v mezhetnicheskom kontekste], [w:] Балты и сла- вяне: пересечения духовных культур [Balty i slavyane: peresecheniya dukhovnykh kul’tur], red. Цивьян Т. [Tsiv’yan T.], Завьялова М. [Zav’yalova M.], Юджентис А. [Yudzhentis A.], Versmė (Litwa) 2014, 349–365.
[13] Gąsiorowski S., Plica polonica, czyli kołtun polski w XVI-XVII w. Rocznik Przemyski, 2013, XIL (3), 3–16.
[14] Winkowski M., Kołtun – między chorobą a zabobonem, 30.10.2019, [online] https://histmag.org/Koltun-miedzy-choroba-a-zabobonem-19609 – 25.08.2025.
[15] Historia Drugiego Planu, Plica polonica, czyli plaga kołtunów na polskich wsiach, 12.07.2023, [online] https:// historia-drugiego-planu.pl/plica-polonica-czyli-plaga-koltunow-na-polskich-wsiach/ – 25.08.2025.
[16] Łabądź P., Kołtun Plica polonica zwany, 2011, [online] https://ioh.pl/artykuly/pokaz/kotun-plica-polonica-zwany, 1087/ – 25.08.2025.
[17] Sakalauskaité-Juodeikiené E., Plica Polonica Through the Centuries the Most “Horrible, Incurable, and Unsightly”, 25.03.2020, [online] https://worldneurologyonline.com/article/plica-polonica-through-the-centuries-the-most-horrible-incurable-and-unsightly/ – 26.08.2025.
[18] Sassonia E., De Plica Quam Poloni Gwoździec, Roxolani Kołtunum Vocant, Apud Laurentiu Pasquatu, Padwa (Włochy) 1600.
[19] Perzyna L., O Kołtonie, Goźdzcu, Ustrzale, Zastrzale, lub nabrzmieniu Kości wraz z Ciałem, [w:] Perzyna L., Lekarz dla włościan, Drukarnia J. O. Xcia Jmci Prymasa Arcy-Biskupa Gnieźnieńskiego, Kalisz (Polska) 1793, 1–30.
[20] Dobrzycki H., O kołtunie pospolicie „plica polonica” zwanym, Drukarnia Emila Skiwskiego, Warszawa (Polska) 1877.
[21] Długosz J., Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, tłum. Turowska D., Kowalczyk M., Mrukówna J. Edycja komputerowa: http://biblioteka.kijowski.pl/sredniowiecze/d%E5%82ugosz%20jan%20-%20roczniki%20czyli%20kroniki…%20-4%20%5Bksi%E4%99gi%20vii%20i%20viii%5D.pdf , 2007.
[22] Kromer M., Kroniki Kromerowej Księgi Dziesiątej. Leszek Czarny, [w:] Kronika Marcina Kromera, tłum. Błażowski M., Nakład i druk Karola Pollaka, Sanok (Polska) 1868, 500–531.
[23] Wheelis M., Biological Warfare at the 1346 Siege of Caffa. Emerg Infect Dis, 2002, 8(9), 971–975. DOI: https://doi.org/10.3201/eid0809.010536
[24] Gąsiorowski L.H., Zbiór wiadomości do historii sztuki lekarskiej w Polsce od czasów najdawniejszych aż do najnowszych, t. 1, własnym nakładem, Poznań (Polska) 1839.
[25] Grzybowski A., Rabiza A., Ludwik Hiacynt Gąsiorowski – lekarz, historyk medycyny, działacz społeczny. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 2024, 88, 57–61. DOI: https://doi.org/10.12797/AHiFM.88.2024.88.06
[26] Sprengel K.P.J., Versuch einer pragmatischen Geschichte der Arzneikunde, t. 2, Bei Johann Jacob Gebauer, Halle (Niemcy) 1793, 561–562.
[27] Weese K., O KOŁTUNIE (plica polonica). Rys historyczno krytyczny. Pamiętnik Lekarski Warszawski, 1828, 1(1), 43–86.
[28] De Hirtenberg J. P., Cap. XIV. De Lesco Nigro, [w:] Florus Polonicus Seu Polonicæ Historiæ Epitome Nova, Sumptibus Simonis Beckensteinii, Gdańsk–Frankfurt (Polska–Niemcy) 1679, 90–96.
[29] Verbeek T., Plempius (Plemp), Vopiscus Fortunatus (1601-1671), [w:] The Cambridge Descartes Lexicon, red. Nolan L., Cambridge University Press, Cambridge (UK) 2015, 600–601. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511894695.204
[30] Plempius V. F., Caput septimum. De tricis seu trichomate, quam Plicam vocant, [w:] Plempius V.F., De affectibus capillorum et unguium tractatus, Typi & sumptibus Hieronymi Nempaei, Löwen (Belgia) 1662, 42–50.
[31] Wepperówna Z., Leopold Lafontaine i jego poglądy na istotę kołtuna. Polska Gazeta Lekarska, 1926, 5(32-33), 616–619.
[32] Marcinkowski K., Uwagi nad historyą i naturą kołtuna, ze względu na przyczyny i sposoby leczenia tego fenomenu, [s. n.], Kraków (Polska) 1836.
[33] Oczapowski J. Praktyczny wykład chorób kołtunowych, Drukarnia Banku Polskiego, Warszawa (Polska) 1839.
[34] Krysa-Leszczyńska D. Poglądy polskich lekarzy na istotę choroby zwanej „kołtunem”. Arch Hist Med, 1977, 40(2), 213–218.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Archives of the History and Philosophy of Medicine
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
