Historycznie o dziadzie i dziadzie kalwaryjskim
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.41.12Słowa kluczowe:
semantyka, polszczyzna dawna i współczesna, zmiany ekstralingwistyczne, dyskredytacja językowa, komunikacja publicznaAbstrakt
ABOUT DZIAD AND DZIAD KALWARYJSKI IN HISTORICAL TERMS
The author of the article focuses on the semantic developments of the units dziad and dziad kalwaryjski in the Polish language. The considerations showed that the pejoration of the content of both linguistic forms is underpinned by extra-linguistic changes. It emerges that the depreciation of some human communities and types has a direct impact on the devaluation of linguistic units. Given that the text was inspired by an online post full of contemptuous epithets, written in 2022, the article also aims to draw attention to the ongoing degradation of language in the present era as a tool for public communication.
Pobrania
Bibliografia
Baranowski B., 1986, Ludzie gościńca w XVII i XVIII w., Łódź.
Buttler D., 1978, Rozwój semantyczny wyrazów polskich, Warszawa.
Bystroń J., 1933, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI–XVIII, [T.] 1, Warszawa.
Cegieła A., 2012, O retoryce pogardy i wykluczenia w polskim dyskursie publicznym, „Poradnik Językowy” z. 9, s. 14–25.
Doroszewski W., 1967/1982, Cele Towarzystwa Kultury Języka, „Poradnik Językowy” z. 2, s. 57–66; [przedruk w:] idem, Język, myślenie, działanie. Rozważania językoznawcy, Warszawa, s. 405–414.
Dubisz S., 2013, Archiwum, archiwizacja, archiwizować, „Poradnik Językowy” z. 7, s. 113–115.
Geremek B., 1989, Świat „opery żebraczej”. Obraz włóczęgów i nędzarzy w literaturach europejskich XV–XVII wieku, Warszawa.
Grochowski P., 2009, Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, „Paralele: Folklor, Literatura, Kultura”, Toruń.
Grochowski P., 2016, Polscy dziadowie i ukraińscy lirnicy. Fakty, stereotypy i perspektywy badawcze, [w:] idem, Jarmark tradycji. Studia i szkice folklorystyczne, „Paralele: Folklor, Literatura, Kultura”, Toruń, s. 165–179.
Haur J., 1693, Skład Abo Skarbiec Znakomitych Sekretow Oekonomiey Ziemianskiey…, Kraków, [on-line:] https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/edition/110952/content (dostęp: 11 IV 2025).
Jurasz T., 1989, Banialuka czyli Kopa starych przysłów polskich, Rzeszów.
Kasprowicz J., 1926, Kalwaryjskie dziady, [w:] idem: Mój świat. Pieśni na gęśliczkach i malowanki na szkle, Warszawa, s. 225–228, [on-line:] https://polona.pl/item-view/829f9bd5-6c4a-487c-bcca-ee0a92e56006?page=228 (dostęp: 20 V 2025).
Kieraś W., Marciniak M., Łaziński M., Woliński M., Bojałkowska K., Eźlakowski W., Kobyliński Ł., Komosińska D., Krasnowska-Kieraś K., Rudolf M., Tomaszewska A., Wołoszyn J., Zawadzka-Paluektau N., 2025, Korpus Współczesnego Języka Polskiego. Dekada 2011–2020, „Język Polski” V, z. 2, s. 5–20, https://doi.org/10.31286/JP.001055.
Kopaliński W., 2020, Przygody słów i przysłów. Leksykon, Warszawa.
Krzyżanowski J., 1958, Mądrej głowie dość dwie słowie. [T. 1] Trzy centurie przysłów polskich, Warszawa.
Kuchowicz Z., 1957, Z dziejów obyczajów polskich w wieku XVII i pierwszej połowie XVIII, Warszawa.
Łepkowski J., 1850, Kalwarya Zebrzydowska i jej okolice pod względem dziejowym i archeologicznym, Kraków, [on-line:] https://polona.pl/item-view/4eee851f-479c-4da8-99a1-d27ff5ded2e2?page=12 (dostęp: 15 V 2025).
Łoś J., 1925, Gramatyka polska. Część II: Słowotwórstwo, Lwów–Warszawa–Kraków, [on-line:] https://polona.pl/item-view/14cdb0c9-3bbe-4aa8-8d4a-70258e9305b4?page=0 (dostęp: 21 IV 2025).
Michajłowa K., 2010, Dziad wędrowny w kulturze ludowej Słowian, tłum. H. Karpińska, Warszawa.
Mickiewicz A., 1984, Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z r. 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Warszawa.
Mosiołek (Kłosińska) K., 1992, Stereotypy psa zawarte w języku polskim, „Poradnik Językowy” z. 4, s. 301–304.
Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, red. A. Przepiórkowski, M. Bańko, R.L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk, Warszawa 2012.
Pawłowicz poproszona o oświadczenie majątkowe. Ty chamie! Łobuzie! Dziadu kalwaryjski!, [on-line:] https://www.wprost.pl/polityka/10702768/pawlowicz-poproszona-o-oswiadczenie-majatkowe-ty-chamie-lobuzie-dziadu-kalwaryjski.html (dostęp: 19 II 2025).
Piela A., 2020, Kłopotliwe kwalifikatory chronologiczne w słownikach językach polskiego, „Język Polski” C, z. 3, s. 58–72, https://doi.org/10.31286/JP.100.3.5.
Piela A., 2022, Chwycić języka, czyli z sekretów polszczyzny (z wizytą na antenie Polskiego Radia Katowice), Katowice, https://doi.org/10.31261/PN.4145.
Rozwadowski J., 1903, Semazyologia czyli nauka o rozwoju znaczeń wyrazów. Jej stan obecny, zasady i zadania, Lwów, [on-line:] https://polona.pl/item-view/84f80aef-5c68-491a-9a69-22fc493ed994?page=0 (dostęp: 21 IV 2025).
Skrzypek M., 2025, Wędrowni dziadowie, [on-line:] https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/wedrowni-dziadowie/ (dostęp: 24 IV 2025).
Stanowisko Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN w sprawie stanu debaty publicznej, [on-line:] https://rjp.pan.pl/?view=article&id=2185:stanowisko-rady-jezyka-polskiego-przy-prezydium-pan-w-sprawie-stanu-debaty-publicznej&catid=109 (dostęp: 19 II 2025).
„Ty chamie! Dziadu kalwaryjski!”. Poseł Trela składa doniesienie do prokuratury przeciwko sędzi Pawłowicz, [on-line:] https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/ty-chamie-lobuzie-trela-sklada-doniesienie-do-prokuratury-przeciwko-pawlowicz/g02brxs,79cfc278 (dostęp: 19 II 2025).
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
Piela A., 2026, Leksem dziad w polskiej frazeologii, „Zielonogórskie Seminaria Językoznawcze”,
Zielona Góra [w druku].
Raszewska-Żurek B., 2010, Ewolucja niektórych elementów stereotypu psa w polszczyźnie,
„Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 45, s. 65–80.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Agnieszka Piela
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
