O starszych i nowszych frazeologizmach z komponentami żyletka i żyleta
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.41.06Słowa kluczowe:
frazeologia, komponenty frazeologizmów, warianty frazeologizmów, leksykografiaAbstrakt
ABOUT OLDER AND NEWER PHRASEOLOGISMS WITH THE COMPONENTS ŻYLETKA AND ŻYLETA
The authors of this article present approximately 20 phraseologisms with the components żyletka and żyleta (‘razor blade’). Their history begins in the interwar period (ostry jak żyletka (‘as sharp as a razor blade’)). Immediately after World War II, the term na żyletki (‘for scrap metal’) appeared, while the phraselogisms with the componet żyleta appeared only in the second half of the 20th century. Among the phraseologisms discussed, defining expressions predominate, with verb phrases being less common, and noun expressions and phrases being the rarest. All phrases belong to the colloquial register of Polish; a few represent various sociolects (criminal, card, youth, photography), while the term na żyletki has migrated from the naval sociolect into general Polish. Today, the term na żyletki appears in Polish in many meanings, evolving from the meaning ‘within a short (spatial) distance’. The high turnout during the 2025 presidential election contributed to the popularity of one of these meanings ‘with a slight difference.’ Only a small part of the collection of phraseologisms analysed in the article was recorded in general and specialised dictionaries of the Polish language.
Pobrania
Bibliografia
Bańko M., 2002, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa.
Bańko M., 2004, Słownik porównań, Warszawa.
Czeszewski M., 2006, Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa.
Dzienisiewicz D., Graliński F., Świetlik K., 2018, System Odkrywka jako innowacyjne narzędzie informatyczne do badania polskiej leksyki potocznej. Przykłady zastosowania, [w:] A. Piotrowicz, M. Witaszek-Samborska, K. Skibski (red.), Kultura komunikacji potocznej w językach słowiańskich, „Kultura Komunikacji Językowej”, 5, Poznań, s. 35–49. Fliciński P., 2012, Wielki słownik frazeologiczny, Poznań.
Graliński F., 2019, Against the Arrow of Time. Theory and Practice of Mining Massive Corpora of Polish Historical Texts for Linguistic and Historical Research, Poznań.
Graliński F., Dzienisiewicz D., Wierzchoń P., 2017, U bram lingwistycznej szczęśliwości, czyli kulisy projektu Odkrywka: cyfrowe zasoby kultury jako źródło mas danych językowych, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Sociologica” IX, t. 1, s. 51–62, https://doi.org/10.24917/20816642.9.1.3.
Graliński F., Wierzchoń P., 2018, Odkrywka, czyli leksykografia diachroniczna live, [w:] M. Bańko, H. Karaś (red.), Między teorią a praktyką. Metody współczesnej leksykografii, „Biblioteka Prac Filologicznych (2018)”, t. 1, Warszawa, s. 59–69, https://doi.org/10.31338/uw.9788323535492.
https://pl.wikipedia.org/wiki/King_Camp_Gillette (dostęp: 4 II 2026).
Kieraś W., Marciniak M., Łaziński M., Woliński M., Bojałkowska K., Eźlakowski W., Kobyliński Ł., Komosińska D., Krasnowska-Kieraś K., Rudolf M., Tomaszewska A., Wołoszyn J., Zawadzka-Paluektau N., 2025, Korpus Współczesnego Języka Polskiego. Dekada 2011–2020, „Język Polski” V, z. 2, s. 5–20, doi: https://doi.org/10.31286/JP.001055.
Kopaliński W., 1996, Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych, Warszawa.
Lewicki A.M., Pajdzińska A., 2001, Frazeologia, [w:] J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Lublin, s. 315–333.
Müldner-Nieckowski P., 2003, Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa.
Pęzik P., 2020, Budowa i zastosowania korpusu monitorującego MoncoPL¸ „Forum Lingwistyczne” 7, s. 133–150, http://doi.org/10.31261/FL.2020.07.11.
Piela A., 2025, Polszczyzny powyborcze nabytki językowe, „Poradnik Językowy” z. 8, s. 99–108, http://doi.org/10.33896/PorJ.2025.8.7.
Przepiórkowski A., Bańko M., Górski R.L., Lewandowska-Tomaszczyk B. (red.), 2012, Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, Warszawa.
PSWP: H. Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 50, Poznań 2005.
Roszak M., 2013, Grubość i chudość w polszczyźnie, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” VIII, s. 265–275.
Słownik slangu i mowy potocznej, [on-line:] https://www.miejski.pl (dostęp: 6 XI 2025).
Stępniak K., 1993, Słownik tajemnych gwar przestępczych, Londyn.
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego PAN, [on-line:] https://wsjp.pl (dostęp: 6 XI 2025).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Piotrowicz-Krenc, Małgorzata Witaszek-Samborska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
