Charakterystyka deminutywów w gwarze (na materiale Słownika gwary orawskiej)
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.41.14Słowa kluczowe:
słowotwórstwo (gwarowe), zdrobnienia (gwarowe), deminutywa (gwarowe)Abstrakt
ON DIALECTAL DIMINUTIVES (BASED ON THE DICTIONARY OF THE ORAVA DIALECT)
The article provides a general description of broadly understood dialectal diminutives based on the Dictionary of the Orava Dialect by Józef Kąś. It also attempts to verify the widespread belief in linguistics that dialects are characterised by expressiveness and they are full of diminutives. Nearly 400 examples were analysed and divided into six word-formation categories, the most numerous of which is the category of tautological-diminutive/expressive names. Apart from this, diminutive, expressive, diminutive-expressive, tautological and folkloric names were distinguished. These derivatives constitute a small part of the Orava dialect lexicon (1.9% of the total vocabulary and 4.5% of nouns – almost identical proportions are characteristic of SWJP – the Dictionary of Contemporary Polish Language); expressive formations have an even lower share (less than 1.5% of all nouns), and dialectal word-formation means are no richer than in general Polish.
Pobrania
Bibliografia
Basara J., 1972, Deminutywa formalne (na przykładzie gwar Śląska Cieszyńskiego w ČSSR), [w:] Prace na VII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Warszawie 1973, „Z Polskich Studiów Slawistycznych. Seria 4”, Warszawa, s. 59–63.
Bartmiński J., 1973, O języku folkloru, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 32, Wrocław.
Chludzińska-Świątecka J., 1972, Budowa słowotwórcza rzeczowników w gwarach Warmii i Mazur, „Prace Filologiczne” XXII, s. 159–289.
Cyran W., 1977, Tendencje słowotwórcze w gwarach polskich, „Prace Wydziału I Językoznawstwa, Nauki o Literaturze i Filozofii – Łódzkie Towarzystwo Naukowe”, nr 78, Łódź.
Długosz N., 2009, Słowotwórstwo polskich i bułgarskich deminutywów rzeczownikowych, Poznań.
Gala S., Gala B., 2006, Słowotwórcze a leksykalne znaczenie wyrazu, „Rozprawy Slawistyczne” 20, s. 13–19.
GWJP: R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego, t. II: Morfologia, Warszawa 1998.
Heltberg K., 1964, O deminutywach i augmentatywach, „Prace Filologiczne” XVIII, cz. 2, s. 93–102.
Jaros I., 2008, O tzw. formalnych deminutywach wśród ludowych nazw środków czynności, „Prace Językoznawcze” t. 10, s. 71–78.
Jaros I., 2017, Różne oblicza tautologii słowotwórczej w polskich gwarach, „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” t. LXIV, s. 87–101, http://doi.org/10.26485/RKJ/2017/64/7.
Karaś H. (red.), Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe, [on-line:] http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php (dostęp: 28 I 2026).
Kaszewski M., 2021, Deminutywność, symilatywność i tautologia słowotwórcza w języku doby średniopolskiej (na materiale ze słownika M.A. Troca), „Biuletyn PTJ” LXXVII, s. 193–209, https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.6871.
KąśSGO: J. Kąś, Słownik gwary orawskiej, Kraków 2003.
Kleszczowa K., 2015, Neutralizacja deminutywności w polskich derywatach, [w:] I. Stramljič Breznik (red.), Manjšalnice v slovanskih jezikih: oblika in vloga, Maribor i in., s. 159–168.
Kleszczowa K., Pastuchowa M., 2016, Deminutywność w słowiańskich badaniach słowotwórczych.
Sprawozdanie z konferencji Komisji Słowotwórczej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów (Słowenia, Maribor, 25–29 maja 2015), „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 51, s. 329–338.
Kreja B., 1978, Czasowniki zdrobniałe na -k- w dialektach polskich oraz w innych językach słowiańskich, [w:] Prace na VIII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Zagrzebiu. Językoznawstwo, „Z Polskich Studiów Slawistycznych. Seria 5”, Warszawa, s. 61–71.
Kreja B., 2000, O kilku problemach słowiańskiej (polskiej) derywacji słowotwórczej, [w:] idem, Z zagadnień ogólnych polskiego słowotwórstwa. Studia, Gdańsk, s. 62–67.
Kreja B., 2002, Deminutiva (itd.) na -iczka i augmentativa (itp.) na -ica w perspektywie historycznej, [w:] idem, Studia i szkice słowotwórcze, Gdańsk, s. 167–182.
Kurdyła T., 2011, Funkcje formantów rzeczownikowych w polszczyźnie ludowej (na przykładzie trzech wsi podkarpackich), „Biblioteka »LingVariów«”, t. 12, Kraków.
Kurdyła T., 2021, Jak polscy kaktusiarze „mówią” o swoich roślinach, „Slavia Meridionalis” 21, s. 1–17, https://doi.org/10.11649/sm.2415.
Kurdyła T., 2026a, Uwagi o uwarunkowaniach nominacji w socjolektach (z naciskiem na słowotwórstwo rzeczowników prostych) [w druku].
Kurdyła T., 2026b, O copiapołkach, gymnolach, feraczkach, chamaczkach i innych cierniuchach, czyli o niektórych uwarunkowaniach ekspresywizacji socjolektu (oraz o kategoryzacji słowotwórczej na marginesie) [w druku].
Małocha-Krupa A., 2003, Słowa w lustrze. Pleonazm, semantyka, pragmatyka, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, nr 2525, Wrocław.
Miodek J., 2012, Szaleństwo zdrobnień trwa!, „Język Polski” XCII, z. 5, s. 402, https://doi.org/10.31286/JP.92.5.10.
Reczek S., 1968, Deminutiva polskie. Charakterystyka, rozwój funkcji stylistycznej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Rzeszowie” 3 (5), s. 373–386.
Sarnowski M., 1991, Quasi-deminutiwa w języku rosyjskim i polskim, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, nr 1139, „Slavica Wratislaviensia”, 58, Wrocław.
Sierociuk J., 1990, Pieśń ludowa i gwara, Lublin.
Sierociuk J., 2020, Deminutiva gwarowe w systemie i tekście, „Gwary Dziś” 13, s. 191–200, https://doi.org/10.14746/gd.2020.13.11.
SJPD: W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, t. I–XI, Warszawa 1958–1969, [on-line:] https://www.doroszewski.pwn.pl/ (dostęp: 28 I 2026).
SJP PWN: Słownik języka polskiego PWN, [on-line:] https://sjp.pwn.pl/ (dostęp: 28 I 2026).
Słowotwórstwo rzeczowników: H. Karaś, Słowotwórstwo rzeczowników, [on-line:] http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=leksykon&lid=705 (dostęp: 28 I 2026).
Sobierajski Z., 1985, Teksty gwarowe z zachodniej Wielkopolski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź.
Spieszczenia: H. Karaś, Spieszczenia, [on-line:] http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=leksykon&lid=707 (dostęp: 28 I 2026).
SWJP: B. Dunaj (red.), Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 1996.
Świtała-Cheda M., 2012, Słowotwórstwo rzeczownika w gwarze Proboszczewic koło Płocka, Łódź.
Tyrpa A., 2012, Polskie choronimy i etnonimy ludowe, „Onomastica” LVI, s. 25–52.
USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–4, Warszawa 2004 [CD-ROM].
Warchoł S., 1984, Geneza i rozwój słowiańskich formacji ekspresywnych z sufiksalnym -ki -c-, „Prace Wydziału Humanistycznego – Lubelskie Towarzystwo Naukowe. Monografie”, t. 19, Warszawa–Łódź.
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego, [on-line:] http://www.wsjp.pl (dostęp: 28 I 2026).
Zdrobnienia: H. Karaś, Zdrobnienia, [on-line:] http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=leksykon&lid=763 (dostęp: 28 I 2026).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Tomasz Kurdyła
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
