Tekst i jego miejsce w badaniach językoznawczych
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.41.02Keywords:
semantic and grammatical structure of a text, functional perspective on a text, thematic progression, coreferential anaphora, textual cohesion, text as a product, discourse as a pragmalinguistic and cognitive processAbstract
TEXT AND ITS PLACE IN LINGUISTIC RESEARCH
The aim of this article is to attempt to justify the concept of a text as the product of the author’s linguistic, semantic, syntactic and pragmatic actions in such a way as to ensure coherent and comprehensible reception by the intended recipient. Text comprehension is facilitated by cognitive-pragmalinguistic mechanisms, adapted to the conditions of the process of text creation and understanding, which constitute a kind of strategy and cultural, genre-related, communicative and ideological norms accompanying the processes of text encoding and decoding. I refer to these as discourse. It is worth to analyse textological (or, more broadly, communicative) issues from three perspectives: the text as a product, an utterance (a communicative event), and a discourse, i. e. a cognitive process of text creation and comprehension.
In this article I present the most important issues in text research, starting from 1970s. I highlight changes in the methodology of this research, from so-called text grammar to discourse theory. I am convinced that it is possible to continue textological research by combining older approaches of structuralist origins with new trends that emerged in the late 1980s and are described as the cognitive turn in discourse theory.
Downloads
References
Awdiejew A., 1995, Kondensacja a kreowanie świata w dyskursie artystycznym, [w:] A.M. Lewicki, R. Tokarski (red.), Kreowanie świata w tekstach, „»Czerwona Seria« Instytutu Filologii Polskiej UMCS”, 7, Lublin, s. 77–87.
Bartmiński J., 1992, Streszczenie w aspekcie typologii tekstów, [w:] T. Dobrzyńska (red.), Typy tekstów. Zbiór studiów, Warszawa, s. 7–14.
de Beaugrande R.-A., Dressler W.U., 1981/1990, Introduction to Text Linguistics, „Longman Linguistics Library”, nr 26, London; [tłum. pol.:] Wstęp do lingwistyki tekstu, tłum. A. Szwedek, Warszawa.
Bellert I., 1971, O pewnych warunkach spójności tekstu, [w:] M.R. Mayenowa (red.), O spójności tekstu, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 21, Wrocław, s. 47–75.
Bogusławski A., 1983, Słowo o zdaniu i o tekście, [w:] T. Dobrzyńska, E. Janus (red.), Tekst i zdanie. Zbiór studiów, Wrocław, s. 7–31.
Brinker K., 2001, Linguistische Textanalyse. Eine Einführung in Grundbegriffe und Methoden, Berlin.
Červenka M., 1974, O tematycznym następstwie na materiale czeskich tekstów poetyckich, [w:] M.R. Mayenowa (red.), Tekst i język. Problemy semantyczne, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 36, Wrocław, s. 85–97.
Červenka M., 1976, Aktualne rozczłonkowanie zdania w prozie artystycznej, [w:] M.R. Mayenowa (red.), Semantyka tekstu i języka, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 46, Wrocław, s. 81–94.
Daneš F., 1974, Semantyczna i tematyczna struktura zdania i tekstu, [w:] M.R. Mayenowa (red.), Tekst i język. Problemy semantyczne, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 36, Wrocław, s. 23–40.
Daneš F., 1976, Zur semantischen und thematischen Struktur des Kommunikats, [w:] F. Daneš, D. Viehweger (red.), Probleme der Textgrammatik, „Studia Grammatika”, XI, Berlin, s. 29–40.
van Dijk T.A., 1980, Macrostructures. An Interdisciplinary Study of Global Structures in Discourse, Interaction and Cognition, New York.
van Dijk T.A., 2001, Badania nad dyskursem, [w:] idem (red.), Dyskurs jako struktura i proces, tłum. G. Grochowski, Warszawa, s. 9–44.
Dobrzyńska T. (red.), 1986, Teoria tekstu, Wrocław.
Dobrzyńska T. (red.), 1990, Tekst w kontekście, Wrocław.
Dobrzyńska T. (red.), 1992, Typy tekstów, Warszawa.
Dobrzyńska T., 1993, Tekst. Próba syntezy, Warszawa.
Dobrzyńska T., 2005, Badanie struktury tekstu i form gatunkowych wypowiedzi jako klucz do opisu kultury i rozumienia literatury, [w:] M. Czermińska (red.), Polonistyka w przebudowie. Literaturoznawstwo − Wiedza o języku − Wiedza o kulturze − Edukacja. Zjazd Polonistów, t. 1, Kraków, s. 87−96.
Dobrzyńska T., Janus E. (red.), 1983, Tekst i zdanie. Zbiór studiów, Wrocław.
Duszak A., 1998, Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa.
Duszak A., 2002, Dokąd zmierza tzw. lingwistyka tekstu?, „Poznańskie Spotkania Językoznawcze” t. IX, s. 29–37.
Eco U., 1985, Lector in fabula, Paris [wyd. oryg.: Milano 1979].
Grucza S., 2009, Lingwistyka tekstu – jej przedmiot i cele cząstkowe badań, [w:] Z. Bilut-Homplewicz, W. Czachur, M. Smykała (red.), Lingwistyka tekstu w Polsce i w Niemczech. Pojęcia, problemy, perspektywy, Wrocław, s. 95–107.
Habrajska G., 2001, Presupozycja, kondensacja, implikatura, [w:] eadem (red.), Język w komunikacji, t. I, Łódź, s. 30–37.
Halliday M.A.K., Hasan R., 1976, Cohesion in English, „English Language Series”, nr 9, London.
Harweg R., 1968, Pronomina und Textkonstitution, München.
Jędrzejko E., 1993, Nominalizacje w systemie i w tekstach współczesnej polszczyzny, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”, nr 1335, Katowice.
Labocha J., 1996, Tekst, wypowiedź, dyskurs, [w:] S. Gajda, M. Balowski (red.), Styl a tekst: materiały międzynarodowej konferencji naukowej, Opole 26–28.09.1995 r., Opole, s. 49–53.
Labocha J., 2008, Tekst, wypowiedź, dyskurs w procesie komunikacji językowej, Kraków.
Mayenowa M.R. (red.), 1971, O spójności tekstu, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 21, Wrocław.
Mayenowa M.R. (red.), 1973, Semiotyka i struktura tekstu, Wrocław.
Mayenowa M.R., 1974a, Poetyka teoretyczna. Zagadnienia języka, „Vademecum Polonisty”, Wrocław.
Mayenowa M.R. (red.), 1974b, Tekst i język. Problemy semantyczne, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 36, Wrocław.
Mayenowa M.R. (red.), 1976, Semantyka tekstu i języka, „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 46, Wrocław.
Mayenowa M.R. (red.), 1978, Tekst. Język. Poetyka. Zbiór studiów, Wrocław.
Szumska D., 2001, O sztuce kondensacji, [w:] G. Habrajska (red.), Język w komunikacji, t. I, Łódź, s. 38–45.
Tabakowska E. (red.), 2001, Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, Kraków.
Topolińska Z., 1984, Składnia grupy imiennej, [w:] eadem (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego. Składnia, Warszawa, s. 301–386.
Topolińska Z., 2018, ‘Transforma zdaniowa’ – próba interpretacji, „LingVaria” XIII, nr 2 (26), s. 39–45, https://doi.org/10.12797/LV.13.2018.26.03.
Witosz B., 2009, Tekst a/i dyskurs w perspektywie polskiej tradycji badań nad tekstem, [w:] Z. Bilut-Homplewicz, W. Czachur, M. Smykała (red.), Lingwistyka tekstu w Polsce i w Niemczech. Pojęcia, problemy, perspektywy, Wrocław, s. 69–80.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Janina Labocha
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
