Uroczystość hołdu pruskiego w Krakowie 10 kwietnia 1525 roku w świetle diariuszy profesorów Uniwersytetu Krakowskiego
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2025.05Słowa kluczowe:
hołd pruski, traktat krakowski, Uniwersytet Krakowski, diariusze profesorskieAbstrakt
Hołd pruski w 1525 roku był jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Polski, ale podstawa źródłowa do jego opisu jest stosunkowo skromna. Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na niedostatecznie wykorzystany materiał, jaki przynoszą diariusze profesorów Uniwersytetu Krakowskiego. Diariusze to zapisy dzienne o wydarzeniach z życia prywatnego lub publicznego (akademickiego, miejskiego, kościelnego i państwowego) prowadzone na efemerydach, czyli drukowanych kalendarzach astronomicznych. Duży zasób tych źródeł zachował się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. Hołd pruski lub towarzyszące mu okoliczności zostały odnotowany w diariuszach kilku profesorów: lekarzy Łukasza Noskowskiego i Mikołaja Sokolnickiego, teologa Marcina Biema z Olkusza oraz filozofa Stanisława Aurifabra (Lubarta) z Krakowa. Do tego zestawu dochodzą zapiski teologa Grzegorza ze Stawiszyna w dwóch autorskich redakcjach. Niektóre z tych źródeł były znane historykom, ale nie zostały konsekwentnie wykorzystane do badań. Artykuł prezentuje teksty tych zapisek i poddaje je analizie, wnosząc drobne uzupełnienia do przebiegu ceremonii hołdu i jej społecznego odbioru.
Bibliografia
Banaś-Górniak Teresa: Pieśń o chwale Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uwagi o tradycji genologicznej „Proporca albo Hołdu pruskiego” Jana Kochanowskiego. „Tematy i Konteksty” 2019, t. 14, nr 9, s. 170–184
Barycz Henryk: Historja Uniwersytetu Jagiellońskiego w epoce humanizmu. Kraków 1935
Biskup Marian: „Wojna pruska” czyli walka Polski z zakonem krzyżackim z lat 1519–1521. U źródeł sekularyzacji Prus Krzyżackich. Oświęcim 2019 (wyd. 1 Olsztyn 1991)
Błażewska Elżbieta: Kilka uwag o pierwszym zegarze mechanicznym na wieży Ratusza krakowskiego. „Krzysztofory.
Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2007, z. 25, s. 51–60
Bogucka Maria: Hołd pruski. Warszawa 1985
Bogucka Maria, Zernack Klaus: Sekularyzacja zakonu krzyżackiego w Prusach. Hołd pruski 1525 roku. Przeł. z jęz. łac. i niem. Tomasz Ososiński. Red. nauk. wyd. pol. Igor Kąkolewski. Warszawa 1998
Brzegowy Joanna: Rodzina Czernych herbu Nowina w średniowieczu i czasach nowożytnych. Studium kariery. Warszawa 2024
Buszewicz Elwira: Mistrz i uczeń albo sekrety humanistów. Dialog Jana z Wiślicy z Pawłem z Krosna na kartach „Wojny pruskiej”. „Ruch Literacki” 2012, t. 53, z. 6, s. 663–678
Dreścik Jakub: Zegar wielki na wieży wyższej kościoła Mariackiego, jego dzieje i znaczenie. „Rocznik Krakowski” 1999–2000, t. 65–66, s. 39–63
Katalog testamentów z krakowskich ksiąg miejskich do 1550 roku. Oprac. Jakub Wysmułek. Warszawa 2017
Kąkolewski Igor: Hołd pruski (1525). Historia, pamięć i narracje o scenariuszach alternatywnych. Warszawa 2025
Komorowski Waldemar, Follprecht Kamila: Właściciele kamienic Rynku krakowskiego w czasach nowożytnych (do pierwszej okupacji szwedzkiej), (część 7). „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2002, t. 8. s. 39–45
Komorowski Waldemar, Follprecht Kamila: Właściciele kamienic Rynku krakowskiego w czasach nowożytnych (do pierwszej okupacji szwedzkiej), (część 10). „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2005, t. 11, s. 21–30
Niedźwiedź Jakub: The Battle of Orsha (1514) on Maps.
Mapping the Muscovian War as Renaissance Politics of Memory. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 2024, t. 67, s. 59–103
Noga Zdzisław: Krakowska rada miejska w XVI wieku. Studium o elicie władzy. Kraków 2003
Nowak-Dłużewski Juliusz: Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Czasy Zygmuntowskie. Warszawa 1966
Perkowska Urszula: Żegota Pauli – polihistor i badacz starożytności polskich. Życie i działalność w latach 1814–1860.
„Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej”. Seria E. Zagadnienia Ogólne” 1970, z. 4, s. 3–53
Pietrzyk Zdzisław: Poczet rektorów Uniwersytetu Jagiellońskiego 1400–2000. Kraków 2000
Pociecha Władysław: Geneza hołdu pruskiego (1467–1525). Gdynia 1937
Pociecha Władysław: Królowa Bona (1494-1557). Czasy i ludzie Odrodzenia. T. 2. Poznań 1949
Polski słownik biograficzny:
Aurifaber Stanisław. Hasło oprac. Henryk Barycz. T. 1. Kraków 1935, s. 187–188
Biem Marcin. Hasło oprac. Aleksander Birkenmajer. T. 2. Kraków 1936, s. 68–69
Nerwicjusz Marcin. Hasło oprac. Leszek Hajdukiewicz. T. 22. Wrocław 1977, s. 677–678
Noskowski Łukasz. Hasło oprac. Janina Bieniarzówna. T. 23. Wrocław 1978, s. 225–226
Pauli Żegota. Hasło oprac. Wiesław Bieńkowski. T. 25. Wrocław 1980, s. 345–347
Sokolnicki Mikołaj. Hasło oprac. Maria Michalewiczowa. T. 41. Kraków 2000–2001, s. 87–88
Przygocka Jadwiga: Żegota Pauli – zapomniany bibliotekarz i bibliograf. „Roczniki Biblioteczne” 1970, t. 14, z. 3–4, s. 725–769
Semianchuk Albina: Bitwa pod Orszą w polskich utworach narracyjnych. „Senoji Lietuvos Literatūra” 2011, Vol. 31, s. 159–181
Sowina Urszula, Pacuski Kazimierz: Testamenty mieszczan krakowskich jako źródła do badań nad stronami rodzinnymi imigrantów w krakowskiej elicie władzy.
(Przykład Jana z Reguł na Mazowszu). W: Elita władzy miasta Krakowa i jej związki z miastami Europy w średniowieczu i epoce nowożytnej (do połowy XVII wieku). Zbiór studiów. Red. Zdzisław Noga. Kraków 2011, s. 433–445
Wijaczka Jacek: Traktat krakowski i hołd pruski z 1525 roku. Olsztyn 2025
Wójcik Rafał: Autobiographical marginal notes in early printed calendars, almanacs and ephemerides as the form of the pre-memoirs in Poland in the 15th and the 16th centuries. In: ¿Qué implica ser medievalista? Prácticas y reflexiones en torno al oficio del historiador. Eds. Andrea V. Neyra, Gerardo Rodriguez. Mar del Plata 2012, Vol. 3, pp. 163–197
Zdanek Maciej: Uniwersytet Krakowski wobec własnej przeszłości w XV–XVI wieku. Kraków 2017
Zdanek Maciej: Maciej: Zapiski biograficzne i historyczne Grzegorza ze Stawiszyna (1481–1540) oraz ich kontynuacja. „Roczniki Historyczne” 2020, t. 86, s. 187–216
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Maciej Zdanek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
