Rola pomników w mieście na przykładzie Krakowa – przyczynek do rozważań na temat dziejów krakowskich pomników

Autor

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2023.08

Słowa kluczowe:

pomnik, pomnikomania, pamięć, Kraków

Abstrakt

Pomniki, dzieła rzeźbiarskie lub rzeźbiarsko-architektoniczne, na stałe wpisane w krajobraz wielu miast, nazywane są często w literaturze nośnikami lub instytucjami społecznej pamięci. Służą bowiem do upamiętniania, kreowania i utrwalania pamięci o zasłużonych postaciach i ważnych dla społeczeństwa wydarzeniach, kształtując wspólnotowość, tożsamość oraz lokalną lub narodową dumę ze wspólnej przeszłości. Odzwierciedlają również ważne dla danego pokolenia idee oraz wartości społeczne, polityczne, ogólnoludzkie czy artystyczne, stając się ważnym źródłem wiedzy o społeczeństwie. Dopóki pomnik jest zauważany i obecny wśród ludzi, wywołując niekiedy skrajne emocje oraz dyskusje dotyczące jego treści, formy i lokalizacji, dopóty spełnia swoją symboliczną funkcję przekaźnika pamięci i nie ulega degradacji do czysto dekoracyjnego elementu krajobrazu. O tym, jak istotną funkcję spełniają pomniki w dziejach społeczeństwa, świadczy historia Krakowa, który od początku XIX stulecia nazywany był często miastem pomników. W czasach utraty przez Polskę niepodległości to właśnie należący do zaboru austriackiego Kraków stał się miejscem fundacji licznych monumentów. Krakowskie pomniki w dużej mierze podejmujące tematy patriotyczno-narodowe były odzwierciedleniem narodowych wartości i idei. Również XX wiek, a zwłaszcza wiek XXI okazały się hojne dla sztuki pomnikowej, a Kraków, podobnie jak wiele innych miast Polski, ogarnęła swoista pomnikomania, niekiedy chaotyczna i nieokiełzana. Szczególnie w tym czasie widoczna jest demokratyzacja przestrzeni publicznej. Pomniki stały się bowiem łatwo dostępnym medium wykorzystywanym zarówno przez władze, jak i różne grupy społeczne do propagowania istotnych wartości i własnej wizji historii, wywołując niekiedy konflikt pamięci i burzliwe dyskusje na temat roli pomnika w mieście.

PlumX Metrics of this article

Biogram autora

Elżbieta Lang - Muzeum Krakowa

Historyk sztuki, kustosz w Muzeum Krakowa, Dział Historii i Sztuki Krakowa Nowoczesnego Muzeum Krakowa.

Bibliografia

Czuchnowski Wojciech: Zapomniany symbol niepodległości. „Gazeta w Krakowie”. Lokalny dodatek „Gazety Wyborczej” [online]. 4 maja 2006 [dostęp 3 listopada 2021]. Dostępny w internecie: https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,3318953.html
Google Scholar

Dziedzic Stanisław: Uroczystości grunwaldzkie w Krakowie (1910–2010). „Niepodległość i Pamięć” 2011, nr 1, s. 131–144
Google Scholar

Getka-Kenig Mikołaj: Pomniki publiczne i dyskurs zasługi w dobie „wskrzeszonej” Polski lat 1807–1830. Kraków 2017
Google Scholar

Gębczyńska-Janowicz Agnieszka: Kształtowanie formy założeń pomnikowych w przestrzeni polskich miast od połowy XX wieku. „Czasopismo Techniczne” 2008, R. 105, z. 7, 2-A, s. 185–191
Google Scholar

Gębczyńska-Janowicz Agnieszka: Polskie założenia pomnikowe. Rola architektury w tworzeniu miejsc pamięci od połowy XX wieku. Warszawa 2010
Google Scholar

Grzesiuk-Olszewska Irena: Warszawska rzeźba pomnikowa. Warszawa 2003
Google Scholar

Jałowiecki Bohdan, Sekuła Elżbieta Anna: Miejskie szlaki pamięci. „Studia Regionalne i Lokalne” 2009, nr 4, s. 5–20
Google Scholar

Karpińska Grażyna Ewa: Pomniki bez cokołów – realizacje przedstawiające mężczyzn. „Journal of Urban Ethnology” 2013, t. 11, s. 105–116
Google Scholar

Król Anna: Ilustrowane dzieje pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie. Kraków 1999
Google Scholar

Lang Elżbieta: Z dziejów krakowskich Plant – pomnik Tadeusza Rejtana. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 159–172
Google Scholar

Lang Elżbieta: Dzieje plantacyjnego obelisku ku czci Floriana Straszewskiego. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2011, z. 29, s. 197–216
Google Scholar

Lang Elżbieta: Z dziejów krakowskich pomników. Plantacyjne pomniki Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza fundacji dr. Henryka Jordana. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2013, z. 31, s. 103–136
Google Scholar

Lang Elżbieta: Z dziejów krakowskich pomników. Pomnik Artura Grottgera na krakowskich Plantach. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2015, z. 33, s. 389–420
Google Scholar

Lang Elżbieta: Z dziejów krakowskich pomników. Michał Bałucki i jego pomnik na Plantach. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2016, z. 34, s. 109–118
Google Scholar

Lang Elżbieta: Krakowski dyskurs wokół treści, formy i miejsca pomnika w historycznej przestrzeni miasta (zarys problematyki). W: Paragone. Rzeźba na granicy. Red. Elżbieta Błotnicka-Mazur, Lechosław Lameński, Marcin Pastwa. Warszawa–Lublin 2016, s. 26–47
Google Scholar

Linde Samuel Bogumił: Słownik języka polskiego. T. 2, cz. 2. P. Warszawa 1811
Google Scholar

Łuszczkiewicz Władysław: Ze świata sztuki. „Czas” 1890, nr 169, z 25 lipca, s. 1–2
Google Scholar

Ożóg Kazimierz S.: Święty z brązu. Pomniki Jana Pawła II w Polsce. Głogów 2017
Google Scholar

Ożóg Kazimierz S.: Krajobraz po lodowcu. „Tygodnik Powszechny” [online]. 2019, nr 28 [dostęp 14 października 2021]. Dostępny w internecie: https://www.tygodnikpowszechny.pl/krajobraz-po-lodowcu-159557
Google Scholar

Purchla Jacek: Kraków i Lwów. Zmienność relacji w XIX i XX wieku. W: Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 15–16 listopada 2002. Red. nauk. Jacek Purchla. Kraków 2003
Google Scholar

Sarzyński Piotr, Schwarzenberg-Czerny Urszula: Polityczna walka na pomniki. „Polityka” [online]. 2015, nr 34 [dostęp 14 października 2021]. Dostępny w internecie: https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/1629739,1,polityczna-walka-na-pomniki.read
Google Scholar

Sierakowski Sebastian: Architektura obejmująca wszelki gatunek murowania i budowania. Kraków 1812
Google Scholar

Socjologia przestrzeni. Aleksander Wallis. Wybór i oprac. Elżbieta Grabska-Wallis, Maria Ofierska, posł. Janusz Ziółkowski. Warszawa 1990
Google Scholar

Stanowski Rafał: Sikający Lenin wywołał polskie demony [online]. 12 czerwca 2014 [dostęp 13 października 2021]. Dostępny w internecie: https://natemat.pl/blogi/rafalstanowski/106037,sikajacy-lenin-wywolalpolskie-demony
Google Scholar

Ślaski Bolesław: Pomniki publiczne Warszawy. Warszawa 1916
Google Scholar

Pobrania

Opublikowane

15.12.2023

Jak cytować

Lang, E. (2023). Rola pomników w mieście na przykładzie Krakowa – przyczynek do rozważań na temat dziejów krakowskich pomników. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 41, 139–156. https://doi.org/10.32030/KRZY.2023.08

Numer

Dział

Artykuły i rozprawy