Atlas Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa
Program naukowy Muzeum Krakowa – zakresy, realizacja i plany
Słowa kluczowe:
niematerialne dziedzictwo kulturowe, Kraków, ochrona dziedzictwa kulturowego, praktyki kulturowe, społeczności lokalne, etnologia i antropologia kulturowa, muzealnictwo, folklor, tradycjaAbstrakt
Artykuł ma na celu przedstawienie nowego programu naukowego Muzeum Krakowa pod nazwą Atlas Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Założeniem programu jest inwentaryzacja wraz z dokumentacją, interpretacja, prezentacja i popularyzacja wśród odbiorców zjawisk niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa. Program obejmuje rozpoznanie i badanie tych zjawisk kulturowych, które wpisują się w definicję przyjętą w Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku.
W pierwszej części artykułu przedstawiono historyczne osiągnięcia w zakresie gromadzenia i interpretowania krakowskich legend, podań, obrzędów, zwyczajów, folkloru muzycznego i innych zjawisk, które ze współczesnej perspektywy mogą być określane jako niematerialne dziedzictwo kulturowe. Materiał etnograficzny odnaleźć możemy już w dziełach średniowiecznych kronikarzy. Dalej omówione zostały kolejne etapy rozwoju nauki etnograficznej na przykładzie dokumentacji i badań krakowskich tradycji i folkloru. Osobne miejsce poświęcono naukowej metodzie etnogeograficznej wprowadzonej w Polsce przez Kazimierza Moszyńskiego.
W drugiej części artykułu przedstawiono ideę, cel i założenia programu naukowego Atlas Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa oraz jego pierwszego etapu realizacyjnego obejmującego teren dawnych wsi i jurydyk na zachód od Starego Miasta, które w XIX i XX wieku zostały włączone do Krakowa. Kolejno przedstawiono zaangażowany interdyscyplinarny zespół badawczy, złożony głównie z historyków, etnologów i antropologów kulturowych. Omówiono metodę badawczą i metodykę badań, która obejmuje szeroki aparat narzędzi, jak kwerendy, obserwacje terenowe, wywiady pogłębione i fokusowe, ankiety itd. Artykuł zamyka przedstawienie zakładanych efektów projektu.
Bibliografia
Opracowania:
Brzezińska Anna Weronika, Jełowicki, Arkadiusz, Mielewczyk Wojciech: Założenia, metodyka, cele. Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej. T. 1. Szreniawa 2015.
Bujak Jan, Pilichowska Bogdana: Lajkonik – dzieje i przemiany krakowskiego zwyczaju ludowego. „Prace Etnograficzne” 1986, z. 21, s. 7–36.
Chmiel Adam: Szkice krakowskie. Kraków 1947.
Dernałowicz Maria: Wstęp. W: Kitowicz Jędrzej: Opis obyczajów za panowania Augusta III. Oprac. Anna Skarżyńska. Warszawa 1999, s. 7–18.
Długosz Jan: Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae. Liber IX. Ed. Zofia Kozłowska Budkowa et al. Warszawa 1978.
Dolińska Magdalena: Muzeum Etnograficzne w Krakowie – wierność tradycji. „Lud” 2003, t. 87, s. 83–89.
Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska. Red. Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski. Wrocław 1970.
Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918. Red. Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski. Warszawa 1982.
Gawełek Franciszek: Konik zwierzyniecki, wianki i sobótki. Oprac. Franciszek Ziejka. Kraków 2010.
Gawełek Franciszek: O dawnych zabawach cechowych krakowskich i o koniku zwierzynieckim jako zabawie cechowej. „Wisła” 1901, t. 15, s. 293–302.
Gloger Zygmunt: Rok polski w życiu, tradycyi i pieśni. Warszawa 1900.
Gołębiowski Łukasz: Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincyach: umieszczony tu kulig czyli szlichtada, łowy, maszkary, muzyka, tańce, reduty, zapusty, ognie sztuczne, rusałki, sobótki i.t.p. Warszawa 1831.
Grodziński Mikołaj: Ogród fiołkowy karmelitański. Kraków 1673.
Kitowicz Jędrzej: Opis obyczajów za panowania Augusta III. Oprac. Anna Skarżyńska. Warszawa 1999.
Kłodnicki Zygmunt, Pieńczak Agnieszka, Koźmińska Joanna: Polski atlas etnograficzny. Historia, osiągnięcia, perspektywy badawcze. Katowice 2017.
Kolberg Oskar: Lud: jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. T. 5. Krakowskie. Kraków 1871.
Komentarze do Polskiego atlasu etnograficznego. T. 1–9. Red. Janusz Bohdanowicz, Zygmunt Kłodnicki, Agnieszka Pieńczak. Cieszyn 1993–2013.
Konopka Józef: Pieśni ludu krakowskiego. Kraków 1840.
Krasińska Ewa: Św. Mikołaj w Krakowie. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 1989, z. 26, s. 71–85.
Kukulska Maria: Krakowskie. W: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska. Red. Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski. Wrocław 1970, s. 253–254.
Łepkowski Józef: Przegląd krakowskich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości. Kraków 1866.
Mapy miasta. Dziedzictwa i sacrum w przestrzeni Krakowa = Maps of the city. Heritages and the Sacred within Kraków’s City scapered. Red. Anna Niedźwiedź, Kaja Kajder. Kraków 2020.
Majeranowski Konstanty [„Pielgrzym z Tenczyna”]: Konik. „Pszczółka Krakowska” 1820, t. 2, nr 47, z 10 czerwca, s. 193–199.
Mączyński Józef: Włościanie z okolic Krakowa w zarysie. Kraków 1852.
Miśta Rafał: Zasady metody etnogeograficznej w polskiej etnologii i jej perspektywy. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 2022, t. 22, nr 2, s. 1–28. DOI: https://doi.org/10.31261/SEIA.2022.22.02.03.
Moszyński Kazimierz, Klimaszewska Jadwiga: Atlas kultury ludowej w Polsce. Z 1. Kraków 1934.
Niematerialna Warszawa: Tradycje, zwyczaje, praktyki we współmieście. Raport z badania. Red. Ewa Klekot, Hanna Schreiber. Warszawa 2020.
Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Zbiór dokumentów. Red. nauk. Hanna Schreiber. Warszawa 2023.
Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Red. Anna Kwaśniewska. Gdańsk 2017.
Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce. Red. nauk. Anna Niedźwiedź, Izabela Okręglicka. Kraków 2021.
Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja. Red. nauk. Magdalena Kwiecińska. Kraków 2016.
Ogorzałek Adam: Ocalone od zapomnienia. Wokół zagadnień folkloru Miasta Krakowa. „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1972, t. 4, s. 287–323.
Okręglicka Izabela: Koncepcja i założenia wystawy Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. W: Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 56–119.
Oleszkiewicz Małgorzata, Pyla Grażyna: Czar zabawek krakowskich. Kraków 2007.
Parchem Marek: Biblijne korzenie legendy o smoku wawelskim, czyli podanie o całożercy z „Kroniki polskiej” Wincentego Kadłubka i późniejszych polskich przekazów kronikarskich w relacji do „Opowiadania o wężu” z Księgi Daniela (Dn 14, 23–27). „Studia Gdańskie” 2016, t. 38, s. 17–48.
Pilichowska Bogdana: Krakowskie „Emausy” w źródłach archiwalnych od XVI do XVIII wieku. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2004, t. 10, s. 77–104.
Plezia Marian: Legenda o smoku wawelskim. „Rocznik Krakowski” 1971, t. 42, s. 25–32.
Płatek Piotr: Na krakowskim rynku… Spotkanie z Lolą z Ludwinowa. Oprac. muz. Piotr Iwanejko, rys. Izabela Delekta-Wicińska. Kraków 1970.
Płatek Piotr: Zgagi – zbiór tajnych zakazanych pikantnych piosenek, ballad, bajek, zaśpiewów różnorakich. Kraków 1950–1989. Kraków 1989.
Po poznańsku. Raport o niematerialnym dziedzictwie miasta. Red. nauk. Anna Brzezińska Weronika, Karolina Echaust, Monika Herkt. Poznań 2025.
Pobiegły Elżbieta, Rossal Ewa. Stroje krakowskie. Historie i mity. Kraków 2017.
Polski atlas etnograficzny. T. 1–6. Red. Józef Gajek, Janusz Bohdanowicz, Zygmunt Kłodnicki. Wrocław–Warszawa 1956–1981.
Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich. Red. Donata Ochmann, Renata Przybylska. Kraków 2017.
Romankówna Mieczysława: „Pszczółka Krakowska” (1819–1822). Kraków 1939.
Schnaydrowa Bogumiła: Z dziejów krakowskiej wystawy starożytności. „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” 1977, t. 23, s. 131–151.
Smyk Katarzyna: Monitoring elementów wpisanych na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Założenia. „Lud” 2020, t. 104, s. 18–39. DOI: http://dx.doi.org/10.12775/lud104.2020.01.
Sochacki Łukasz: Dźwięki świętowania w Krakowie. W stronę sonicznej etnografii. W: Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 121–158.
Szoka Andrzej Iwo: Lajkonik jako obiekt muzealny. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2016, z. 34, s. 355–370.
Szoka Andrzej Iwo: Niematerialne dziedzictwo Krakowa. W: Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 9–55.
Śpiewki wieyskie krakowskie. Kraków 1820–1825.
Tazbir Janusz: Z dziejów fałszerstw historycznych w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. „Przegląd Historyczny” 1966, t. 57, nr 1, s. 580–598.
Tetmajer Włodzimierz: Gody i godnie święta czyli Okres świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem. Kraków 1898.
Tetmajer Włodzimierz: Słownik bronowski: (zbiór wyrazów i wyrażeń, używanych w Bronowicach pod Krakowem). Kraków 1907.
Udziela Seweryn: Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły. „Wisła” 1898, t. 12, s. 13–187, 409–437, 585–614; 1899, t. 13, s. 14–29, 65–88, 193–222; 1900, t. 14, s. 1–12, 132–144.
Udziela Seweryn: Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego. „Lud” 1931, t. 30, s. 36–75.
Wacław z Oleska [Wacław Michał Zaleski]: Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego. Lwów 1833.
Wójcicki Kazimierz Wacław: Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu. Warszawa 1836.
Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego. Wyd. Stanisław Estreicher. T. 1. Kraków 1909. Dawne obyczaje krakowskie, s. 246–283.
Zając Jadwiga: Dobre Cechy. Kraków 2015.
Zawiejska Natalia, Stypuła Łukasz, Maćkowiak Anna Marta, Piskorski Radosław: Poza-święto. Miejska religia i świętowanie w Krakowie. W: Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 197–251.
Żegota Pauli: Pieśni ludu polskiego w Galicji. Lwów 1838.
Strony internetowe:
Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Narodowy Instytut Dziedzictwa [dostęp 23 października 2025]. Dostępny w internecie: https://niematerialne.nid.pl/krajowa-lista-niematerialnego-dziedzictwakulturowego.
Mapa folkloru [online]. © Rafał Miśta – Cyfrowa Mapa Folkloru 2024 [dostęp 30 października 2025]. Dostępny w internecie: https://www.mapafolkloru.pl/dwok/dwok.html.
Miejski System Informacji Przestrzennej (MSIP). Miejska Platforma Internetowa „Magiczny Kraków” [dostęp 10 listopada 2025]. Dostępny w internecie: https://msip.krakow.pl.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Andrzej Iwo Szoka
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
