Okupacja a przekład
Tłumacze literatury niemieckojęzycznej i ich przekłady w latach 1939-1945
DOI:
https://doi.org/10.12797/MOaP.32.2026.73.01Keywords:
nazistowska polityka kulturalna, przekład literacki 1939-1945, polskie przekłady literackie z niemieckiego, Jerzy Kamil Weintraub, Wanda KragenAbstract
OCCUPATION AND TRANSLATION: TRANSLATORS OF GERMAN-LANGUAGE LITERATURE AND THEIR TRANSLATIONS, 1939–1945
The text examines the situation of translators of German-language literature in occupied Poland between 1939 and 1945, highlighting the dramatic conditions faced by individuals who had previously been engaged in fostering intercultural dialogue between Poland and the German-speaking world, but who, after the outbreak of war, were confronted with terror and German crimes. It discusses the Nazi cultural policy, which aimed at asserting the dominance of German culture, destroying Polish cultural institutions, and prohibiting translations of serious literary works. Despite these restrictions, many translators — often working in secret — continued their efforts, treating translation as a form of resistance, a way to preserve humanistic traditions, or a means of coping with the trauma of occupation. Numerous distinguished translators, such as Napierski, Hulewicz, and Berman, were killed early in the war. Others, including Weintraub and Kragen, continued to translate under extreme conditions, leaving behind a testament to spiritual resistance and fidelity to literature.
Downloads
References
Bartelski, L. (1988), Pieśń niepodległa. Pisarze i wydarzenia 1939-1942, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Bartoszewski, W. (2008a), 1859 dni Warszawy, Znak, Kraków.
Bartoszewki, W. (2008b), Warszawski pierścień śmierci 1939-1944, Świat Książki, Warszawa.
Bereś, S. (1992), „Wstęp”, [w:] Tadeusz Gajcy, Wybór poezji. Misterium Niedzielne, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Borowski, T. (1974), Poezje, wybór i wstęp Tadeusz Drewnowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Bunsch, K. (1982), „Pamięć o Wandzie Kragen”, Życie Literackie. 7: 4, 13.
Chrobak, M. (2023), „Przekład literacki na język polski podczas II wojny światowej – rekonesans”, Przekładaniec. 46: 68-85, https://doi.org/10.4467/16891864PC.23.005.17969.
Domagalski, J. (2008), „Marek Eiger – Stefan Napierski”, Pamiętnik Literacki.99/2: 159-166.
Eberharter, M. (2021), „Deutsch-polnische Literaturbeziehungen 1939-1945? Über die Wahrnehmung und Rezeption der deutschsprachigen Literatur im besetzten Polen”, Jahrbuch für Internationale Germanistik. 53/2: 139-157, https://doi.org/10.3726/JA532_139.
Eberharter, M. (2024), „O biografiach tłumaczy i metodologii ich badania. Na przykładzie biografii translatorskiej Wandy Kragen i jej dzieła translatorskiego”, [w:] Piotr de Bończa Bukowski, Jadwiga Kita-Huber, red., Współczesna myśl translatologiczna w krajach niemieckojęzycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Eberharter, M. (2025), „Jerzy Kamil Weintraub (1916-1943). O tłumaczu i jego archiwum osobistym”, Przekładaniec. 50: 111-121, http://dx.doi.org/10.4467/16891864PC.25.004.21601.
Garztecki, J. (1972), „O «Drodze» i Krzysztofie Baczyńskim”, Miesięcznik Literacki. 1(65): 86-95.
Jaworski, K.A. (1965), W kręgu Kameny, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin.
Karaś, A. (2004), Der Pole, der auch Deutscher war. Das geteilte Leben des Witold Hulewicz, Oficyna Literatów i Dziennikarzy „Pod Wiatr”, Warszawa.
Kelletat, A.F. von (2022), „Izydor Berman, 1898-1942”, Germersheimer Übersetzerlexikon UeLEX, 21. November 2022, https://uelex.de/uebersetzer/berman-izydor/ (28.09.2024).
Kleist, H. von (1942a), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 109: 3.
Kleist, H. von (1942b), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 110: 3.
Kleist, H. von (1942c), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 111: 3.
Kleist, H. von (1942d), „Trzęsienie ziemi w Chile”, Gazeta Lwowska. 112: 3.
Kleist, H. von (1942e), „Żebraczka z Locarno”, Gazeta Lwowska. 178: 4.
Kleßmann, C. (1971), Die Selbstbehauptung einer Nation. Nationalsozialistische Kulturpolitik und polnische Widerstandsbewegung im Generalgouvernement 1939-1945, Bertelsmann, Düsseldorf.
Kozikowski, E. (b.r.), „Jerzy Kamil Weintraub”, [w:] Dokumenty i materiały dotyczące Jerzego Kamila i Joanny Weintraubów, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, sygn. 18/5676, nlb.
Kragen, W. (1946), „Kronika dni wrześniowych”, Odrodzenie. 37(94): 3-4.
Kragen, W. (1952-1977), „Życiorys”, [w:] Teczka osobowa Wandy Kragen (materiały ZLP), Warszawa: Biblioteka Donacji Pisarzy Polskich w Domu Literatury, Biblioteka Narodowa, nr inw. 1943, 7a-7b oraz 8 (odpis).
Krzyżanowska-Weintraub, J. (b.r.), „Życiorys” [Jerzego Kamila Weintrauba], [w:] Dokumenty i materiały dotyczące Jerzego Kamila i Joanny Weintraubów, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, sygn. 18/5676, nlb.
Kuczyńska-Koschany, K. (2017), Rilke poetów polskich, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.
Majewski, P. (2005), Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939-1945, Trio, Warszawa.
Misiewicz-Karpińska, K. (2025a), „Berman Izydor ca. 1898-1942”, [w:] Alicja Szałagan, Ewa Kołodziejczyk, red., Tłumacze literatury w odrodzonej Rzeczypospolitej.
Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://slownik.nplp.pl/people/567 (21.01.2026).
Misiewicz-Karpińska, K. (2025b), „Hulewicz Witold 1895-1941”, [w:] Alicja Szałagan, Ewa Kołodziejczyk, red., Tłumacze literatury w odrodzonej Rzeczypospolitej. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://slownik.nplp.pl/people/564 (21.01.2026).
Misiewicz-Karpińska, K. (2025c), „Napierski Stefan 1899-1940”, [w:] Alicja Szałagan, Ewa Kołodziejczyk, red., Tłumacze literatury w odrodzonej Rzeczypospolitej. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://slownik.nplp.pl/people/565 (21.01.2026).
Mitzner, P. (2011), Biedny język. Szkice o kryzysie słowa i literaturze wojennej, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa.
Mitzner, P. (2016), „Borys Pasternak w polskiej konspiracji”, Colloquia Litteraria. 2: 181-188.
Mitzner, P. (2024), „Dziennik «niemiecki» Janiny z Kramsztyków Hartmanowej”, Sztuka Edycji. 25/1: 165-188, https://doi.org/10.12775/SE.2024.0010.
Morstin, L.H. (1957), Spotkania z ludźmi, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
The Nazi Kultur in Poland (1945), by several authors of necessity temporarily anonymous, Polish Ministry of Information by His Majesty’s Stationery Office, London.
Pollack, M. (2004), „Jüdische Übersetzer, Autoren und Kritiker als Mittler zwischen der deutschen und polnischen Literatur”, Trans. Internet-Zeitschrift für Kulturwissenschaften. 15: 1-6, https://www.inst.at/trans/15Nr/03_5/pollack15.htm (28.09.2024).
Pospieszalski, K. M. (2019), Nazi Occupation „Law” in Poland. Selected Documents, Part 2: The General Government, Institute for Western Affairs, Poznań.
Studencki, W. (1974), „Dziennik Emila Zegadłowicza i Marii Koszyc”, Przegląd Humanistyczny. 2: 117-124.
Surynt, I. (2017), „Witold Hulewicz (1895-1941). Zwischen Kulturen und Nationen”, [w:] Krzysztof Ruchniewicz, Marek Zybura, red., „Der du mein ferner Bruder bist…”. Polnische Deutschlandfreunde in Porträts, fibre Verlag, Osnabrück.
Terlecki, T. (1945), „Stefan Napierski”, [w:] Adam Ordęga, Tymon Terlecki, red., Straty kultury polskiej 1939-1944, Książnica Polska, Glasgow.
Waltoś, S. (2000), „Stanisław Estreicher (1869-1939)”, [w:] Jerzy Stelmach, Wacław Uruszczak, red., Złota księga Wydziału Prawa i Administracji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Weintraub, J.K. (1986), Utwory wybrane, Ryszard Matuszewski, wybór, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Weintraub, J. K. (2019), „Pamiętnik”, Miłosz Piotrowiak, Barbara Stępień, opracowanie, Narracje o Zagładzie. 5: 318-357, https://doi.org/10.31261/NoZ.2019.05.18.
Heine, H. (1999), [„Wiersze”] (tłum. Janina Hartmanowa), Podkowiański Magazyn Kulturalny. 3-4(26-27), https://www.podkowianskimagazyn.pl/archiwum/heine.htm (30.09.2024).
Włodek, A. (1976), „Od tłumacza”, [w:] Rainer Maria Rilke, Pieśń o miłości i śmierci Korneta Krzysztofa Rilke (tłum. Adam Włodek), Wydawnictwo Literackie, Kraków.
„W pracowniach pisarzy i uczonych. Ankieta «Odrodzenia»” (1946), Odrodzenie. 14: 9.
Woźniakowski, K. (1997), W kręgu jawnego piśmiennictwa literackiego Generalnego Gubernatorstwa (1939-1945), Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
