„Wyjątkowo głupie i nieudolnie napisane” – zmagania z autorem, czytelnikiem i nie tylko w paratekstach Roberta Stillera
DOI:
https://doi.org/10.12797/MOaP.32.2026.73.03Keywords:
przekład literacki, parateksty tłumacza, Robert Stiller, rola tłumacza, widoczność tłumaczaAbstract
‘OUTSTANDINGLY STUPID AND CLUMSILY WRITTEN’: BATTLES WITH THE AUTHOR, WITH THE READER – AND MORE – IN ROBERT STILLER’S PARATEXTS
The paper is a discussion of Robert Stiller’s paratexts (including prefaces, afterwords, supplements, and acknowledgments) accompanying histranslations. About one hundred paratexts collected from over fifty books were analyzed, with a focus on elements that are unconventional in terms of form and content, and particularly on Stiller’s criticism towards authors, readers, translators, editors, publishers, critics, and institutions. Although the paratexts cited may seem scandalous due to their tart tone, the paper proposes a different interpretative perspective: deprecatory comments are viewed as an expression of concern for the quality of published literature and for the ethical principles in the publishing market. In this context, it seems that even those paratexts in which Stiller lists his own merits and accomplishments can be interpreted not so much as a sign of pride as a proof of professional integrity. The topics raised in Stiller’s paratexts were also linked to some of the issues important for Translation Studies, including the question of the translator’s competence, their role and responsibility towards the author and reader, as well as the problem of translation series.
Downloads
References
Balcerzan, E. (1968|1998), „Poetyka przekładu artystycznego”, [w:] Edward Balcerzan, Literatura z literatury. Strategie tłumaczy, „Śląsk”, Katowice.
Barańczak, S. (1990), „Mały, lecz maksymalistyczny Manifest translatologiczny albo: Tłumaczenie się z tego, że tłumaczy się wiersze również w celu wytłumaczenia innym tłumaczom, iż dla większości tłumaczeń wierszy nie ma wytłumaczenia”, Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja. 3: 7-66.
Barneville d’Aulnoy M.-C. de (1987), Baśnie czarodziejskie (tłum. Robert Stiller), Wydawnictwa Normalizacyjne Alfa-Wero, Warszawa.
Beowulf. Epos bohaterski (2010) (przeł. Robert Stiller) Wydawnictwo Vis-à-vis/Etiuda, Kraków.
Berdyczewski, M. J. Bin Gorion (1989), Żydowskie legendy biblijne, cz. 2 (tłum. Robert Stiller), „Uraeus”, Gdynia.
Bilhana (1972), Pięćdziesiąt rozkoszy złodzieja (tłum. Robert Stiller), Wydawnictwo Współczesne RSW „Prasa-Książka-Ruch”, Warszawa.
Borowski, A.S. (2022), „Przekład jako tłumaczenie, czyli… interpretacja”, Humanities and Cultural Studies. 3/3: 77-90, https://doi.org/10.55225/hcs.432.
Brecht, B. (1980), Poezje wybrane (wybór, oprac. i tłum. Robert Stiller), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
Brecht, B. (1988), Postylla domowa i inne wiersze (wybór, oprac. i tłum. Robert Stiller), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Burgess, A. (2016), Nakręcana pomarańcza: powieść – wersja A (tłum. Robert Stiller), Wydawnictwo Vis-à-vis/Etiuda, Kraków.
Carroll, L. (1990), Przygody Alicji w Krainie Czarów (tłum. Robert Stiller), Lettrex, Warszawa.
Carroll, L. (1991), Po drugiej stronie lustra i co Alicja tam znalazła (tłum. Robert Stiller), Lettrex, Warszawa.
Carroll, L. (2004), Wyprawa na żmirłacza i inne wiersze (tłum. Robert Stiller), Oficyna Naukowa, Warszawa.
Conrad, J. (2017), Serce ciemności (tłum. Jacek Dukaj), Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Fornalczyk-Lipska, A. (2021), Translators of Children’s Literature and Their Voice
in Prefaces and Interviews, [w:] Klaus Kaindl, Waltraud Kolb, Daniela Schlager, red., Literary Translator Studies, John Benjamins, Amsterdam–Philadelphia, https://doi.org/10.1075/btl.156.09for.
Genette, G. (1987), Seuils, Seuil, Paris.
Gilgamesz. Epos babiloński i asyryjski ze szczątków odczytany i uzupełniony także pieśniami szumerskimi przez Roberta Stillera (2004), ([tłum.], posł i przyp. opatrzył Robert Stiller) Vis-à-vis/Etiuda, Kraków.
Heine, H. (1978), Poezje wybrane (wybór, oprac. i tłum. Robert Stiller), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
Heine, H. (1980), Księga pieśni (Robert Stiller, oprac. i wstępem opatrzył) Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Hejwowski, K. (2015), Iluzja przekładu, „Śląsk”, Katowice.
Hermans, T. (2015), Narada języków (tłum. Agnieszka Dauksza, Magdalena Heydel, Katarzyna Michalik, Monika Pitek, Kinga Rozwadowska, Katarzyna Szymańska, Katarzyna Wasilewska, Kamila Wojda), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Hope, A. (1989), Więzień na zamku Zenda czyli Trzy miesiące w życiu angielskiego dżentelmena (tłum. Robert Stiller), „Śląsk”, Katowice.
Jarniewicz, J. (2018), „Syzyf zwycięzca”, Dwutygodnik. 242, https://www.dwutygodnik.com/artykul/7939-syzyf-zwyciezca.html (10.08.2025).
Kovala, U. (1996), „Translations, Paratextual Mediation, and Ideological Closure”, Target. 8/1: 119-147, https://doi.org/10.1075/target.8.1.07kov.
Lady Gregory, A. (2012), Walki bóstw i mężów. Epos bohaterski z irlandzkiego przekazała Lady Augusta Gregory (tłum. i oprac. Robert Stiller), Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa.
Legeżyńska, A. (1986|2013), „Tłumacz jako drugi autor”, [w:] Piotr de Bończa Bukowski, Magda Heydel, red., Polska myśl przekładoznawcza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Lindsay, V. (1979), Wiersze wybrane (oprac., przedm. i tłum. Robert Stiller), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Lisowski, R. (2018), „Tłumacze wszystkich światów”, Dwutygodnik. 247, https://www.dwutygodnik.com/artykul/8012-tlumacze-wszystkich-swiatow.html (10.08.2025).
Lis-Wielgosz, I. (2017), „Przekład omówiony, czyli o statusie i funkcji paratekstu (na przykładzie serii Biblioteka Duchowości Europejskiej)”, Przekłady Literatur Słowiańskich. 8/1: 37-56.
Louÿs, P. (2010), Pieśni Bilitis (tłum. i oprac. Robert Stiller), Oficyna Naukowa, Warszawa.
McRae, E. (2012), „The Role of Translators’ Prefaces to Contemporary Literary Translations into English: An Empirical Study”, [w:] Anna Gil Bardají, Pilar Orero, Sara Rovira-Esteva, red., Translation Peripheries. Paratextual Elements in Translation, Peter Lang, Bern.
Morrell, D. (1990), Pierwsza krew (tłum. Robert Stiller), „Śląsk”, Katowice.
Nabokov, V. (1991), Lolita. Powieść (tłum. Robert Stiller), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Papadima, M. (2011), „Głos tłumacza w peritekście jego przekładu: przedmowa, posłowie, przypisy i inne zwierzenia” (tłum. Tomasz Stróżyński), Między Oryginałem a Przekładem. 17: 13-31.
Pieśni o ciemnej miłości. Pantuny (1959) (tłum. Robert Stiller), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Skibińska, E. (2009), „O przypisach tłumacza: wprowadzenie do lektury”, [w:] Elżbieta Skibińska, red., Przypisy tłumacza, Księgarnia Akademicka, Wrocław–Kraków.
Šrámek, F. (1986), Znów objęłaś mnie za szyję. Wiersze wybrane (tłum. Robert Stiller), Wydawnictwo Literackie, Kraków–Wrocław.
Stiller, R. (1993), „Ile pan zna języków?”, Wiedza i Życie. 705(9): 32-36.
Stiller, R. (1971), Wstęp, [w:] Antologia literatury malajskiej (wybrał i przeł. Robert Stiller), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Krymhilda. Opowieść rycerska o Nibelungach (1974) (według średniowiecznego eposu napisał Robert Stiller), Nasza Księgarnia, Warszawa.
Stiller, R. (1989), Słów kilka z dziejów Rurytanii, [w:] Anthony Hope, Więzień na zamku Zenda czyli Trzy miesiące w życiu angielskiego dżentelmena (tłum. Robert Stiller), „Śląsk”, Katowice
Stiller, R. (1990), Wielebny w Krainie Czarów, [w:] Lewis Carroll, Przygody Alicji w Krainie Czarów (tłum. Robert Stiller), Lettrex, Warszawa.
Stiller, R. (1991), Lolita jako gra i paradoks, [w:] Vladimir Nabokov, Lolita.
Powieść (tłum. Robert Stiller), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Stiller, R. (1999), Kilka sprężyn z nakręcanej pomarańczy, [w:] Anthony Burgess, Mechaniczna pomarańcza. Powieść – wersja R (tłum. i posł. Robert Stiller), „Etiuda”, Kraków.
Stiller, R. (2004a), Refleksje i dywagacje, [w:] Gilgamesz. Epos babiloński i asyryjski ze szczątków odczytany i uzupełniony także pieśniami szumerskimi przez Roberta Stillera, Vis-à-vis/Etiuda, Kraków.
Stiller, R. (2004b), Z dziejów żmirłaczenia, [w:] Lewis Carroll, Wyprawa na żmirłacza i inne wiersze (tłum. Robert Stiller), Oficyna Naukowa, Warszawa.
Stiller, R. (2011), Który to Rabindranath?, [w:] Rabindranath Tagore, Bezkresne owocobranie (tłum. Robert Stiller), Wydawnictwo Kos, Katowice.
Stiller, R. (2011a), Słowo na do widzenia, [w:] Robert Stiller, wybrał i oprac., Wiersze o miłości. Antologia kontrowersyjna [tłum. Robert Stiller], Wydawnictwo Kos, Katowice.
Stiller, R. (2016), Eliminacje z całego świata, [w:] Jack London, Opowieści z całego świata (tłum. R. Stiller), Wydawnictwo Kos, Katowice.
Stiller, R. (2016), Kilka słów od tłumacza, [w:] Anthony Burgess, Nakręcana pomarańcza. Powieść – wersja A (tłum. Robert Stiller), Vis-à-vis Etiuda, Kraków.
Stiller, R. (2017), Burgess a sprawa polska, [w:] Anthony Burgess, Mechaniczna pomarańcza. Powieść (tłum. i posłowie Robert Stiller), Vis-à-vis Etiuda, Kraków.
Stiller, R. (2017a), Zagadnienia przekładu, [w:] Żeglarze z dżungli. Jedyna w świecie antologia literatury malajskiej (XIV-XX wiek) (wybrał, oprac. i przeł. Robert Stiller), Wydawnictwo Vis-à-vis/Etiuda, Kraków.
Stiller, R. (2023), Dopiero na Pacyfiku pokazano nam prawdziwie ludzki związek równych sobie mężczyzny z kobietą, [w:] Jack London, Wyspiarska przygoda (tłum. Robert Stiller), Wydawnictwo Kos, Katowice.
Stiller, R., red. (2011), Wiersze o miłości. Antologia kontrowersyjna, Wydawnictwo Kos, Katowice.
Strofy o zwierzętach. Antologia (1982), wybór, oprac. i wstęp Robert Stiller, Iskry, Warszawa.
Strofy z dreszczykiem. Antologia (1986), wybór i oprac. Robert Stiller, Iskry, Warszawa.
Sun Zi (2003), Sztuka wojenna. Chiński traktat o skutecznej taktyce i strategii w walce zbrojnej oraz w życiu i w interesach (spolszczył i oprac. Robert Stiller), Vis-à-vis Etiuda, Kraków.
Sztorc, W. (2024), „Tłumacz mówi własnym głosem: obrazy tłumaczy w ich paratekstach – rekonesans”, [w:] Ewa Kapela, Anna Paszkowska, Gabriela Wilk, red., Przestrzenie przekładu, t. 8, Śląsk, Katowice.
Tagore, R. (1989), Rosnący księżyc i inne poezje (tłum. Robert Stiller), Nasza Księgarnia, Warszawa.
Tagore, R. (2011), Bezkresne owocobranie (tłum. Robert Stiller), Wydawnictwo Kos, Katowice.
Trachtenberg, J. (2011), Diabeł i Żydzi. Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny antysemityzm (tłum. i supl. Robert Stiller), Wydawnictwo Vis-à-vis/Etiuda, Kraków.
Tysiąc i jedna noc z Szeherezadą (2013) (tłum. Marian Leon Kalinowski, Robert Stiller), Wydawnictwo Kos, Katowice.
Wouk, H. (1994), Wojna i pamięć. Zatoka Leyte (tłum. Robert Stiller), Interart, Warszawa.
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
